جشنواره تورنتو: نمایش جهانی «سر به سر»، طنز ایرانی درباره کنترل دولتی و نقش‌های جنسیتی

لحظه‌ای که نتیجه نهایی یک طنز گزنده مشخص می‌شود، زمانی نیست که فیلمنامه نوشته می‌شود یا دوربین شروع به ضبط می‌کند؛ بلکه دقیقا همان لحظه‌ای است که در اتاق لباس، یک روسری و دامن به دست بازیگر مرد داده می‌شود و به او می‌گویند: «این را بپوش و حق نداری درش بیاوری.» در فیلم «سر به سر» (Head to Head)، ساخته جدید قصیده گلمکانی که در جشنواره بین‌المللی فیلم تورنتو ۲۰۲۶ (TIFF) به نمایش درآمده، این همان نقطه‌ای است که واقعیت و کمدی سیاه به هم گره می‌خورند. وقتی مردان مجبور می‌شوند محدودیت‌های پوششی زنان را در یک محیط بسته تجربه کنند، تئوری‌های انتزاعی جای خود را به کلافگی و درک ملموس از یک اجبار روزمره می‌دهند.[1]

این فیلم که اولین ساخته بلند گلمکانی است، ساختاری شبیه به «فیلم در فیلم» دارد. داستان حول محور یک کارگردان زن به نام بهار (با بازی مهرنوش ستاری) می‌چرخد که در حال ساخت یک فیلم زیرزمینی است. او تصمیم می‌گیرد تمام نقش‌های زنانه فیلمش را به بازیگران مرد بسپارد، اما با یک شرط غیرقابل‌مذاکره: آن‌ها باید در تمام طول فیلمبرداری روسری سر کنند، دامن بپوشند، مچ دست‌هایشان را بپوشانند و با ژست‌های کنترل‌شده بنشینند.[1][2]

قصیده گلمکانی این ایده را از دوران تحصیلش در فرانسه و تماشای صحنه‌های زن‌ستیزانه در تاریخ سینما الهام گرفته است. او در مصاحبه با «آی فور فیلم» می‌گوید: «در ابتدا نوعی احساس انتقام‌جویی داشتم و با خودم فکر کردم چگونه می‌توانم از آن‌ها دعوت کنم تا خودشان را جای زنان بگذارند؟ قطعا ساده‌ترین راه این بود که از آن‌ها بخواهم مثل زنان لباس بپوشند. چون این کار سخت و پیچیده است و باعث می‌شود چیزهای زیادی را درک کنند.» نتیجه این ایده، یک کمدی سیاه و ابزورد است که نشان می‌دهد چگونه قوانینی که از بیرون ساده به نظر می‌رسند، وقتی روی دوش خود مردان جامعه قرار می‌گیرند، تا چه حد غیرقابل‌تحمل می‌شوند.[1]

در طول فیلم، دوربین پشت صحنه که توسط فیلمبردار (ابی) ضبط می‌شود، از خود صحنه‌های اصلی جذاب‌تر از آب درمی‌آید. مردان بازیگر که در ابتدا این کار را یک چالش بازیگری می‌دانستند، رفته‌رفته کلافه می‌شوند. آن‌ها از گرمای زیر روسری شکایت می‌کنند و می‌پرسند: «چرا باید این‌ها را بپوشیم؟ ما که کاری نکرده‌ایم!» یکی از بازیگران به نام سینا (با بازی سعید نادری) که بیشترین مقاومت را نشان می‌دهد، در نهایت طغیان می‌کند و لباس‌هایش را درمی‌آورد تا شنا کند؛ کاری که سانسورچی‌ها هرگز به یک زن اجازه انجام آن را نمی‌دهند.[2]

این فیلم فراتر از یک شوخی ساده با لباس‌های مذهبی است و به تدریج به یک آزمایش عمیق در زمینه همدلی تبدیل می‌شود. سبک بصری فیلم نیز با این تضادها بازی می‌کند؛ دنیای رنگارنگ و مصنوعی فیلمِ در حال ساخت، در تضاد با واقعیت‌های تلخ و محدودیت‌های واقعی فیلمسازی در ایران قرار می‌گیرد. دوربین در اینجا هم شاهد است و هم شریک جرم؛ دوربینی که شورشی پنهان را در قالب یک سرگرمی به تصویر می‌کشد.

اهمیت این اثر در جشنواره تورنتو تنها به فرم تجربی آن محدود نمی‌شود. این فیلم صدای زنانی است که سال‌هاست با ابزار پوشش کنترل شده‌اند. گلمکانی با استفاده از طنز، پوچی سیستمی را برجسته می‌کند که در آن لباس به ابزاری برای اعمال قدرت تبدیل شده است.

او به جای شعار دادن، موقعیتی خلق می‌کند که تماشاگر ابتدا به آن می‌خندد، اما خیلی زود متوجه می‌شود که این خنده، بازتابی از یک واقعیت تلخ و روزمره است که میلیون‌ها زن با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در نهایت، «سر به سر» نشان می‌دهد که هنر چگونه می‌تواند با وارونه کردن قواعد بازی، قدرتمندترین نقدها را به ساختارهای کنترل‌گر وارد کند.

این فیلم با استقبال منتقدان در جشنواره تورنتو مواجه شده و قرار است پس از آن در جشنواره بین‌المللی فیلم بوسان نیز به نمایش درآید. حضور چنین آثاری در عرصه‌های جهانی، نشان‌دهنده پویایی و خلاقیت سینمای مستقل ایران است که حتی در زیر سایه سنگین محدودیت‌ها، راه‌های تازه‌ای برای بیان حقیقت پیدا می‌کند.[1][2]