چگونه «همکاری خصمانه» دانشمندان رقیب را وادار می‌کند تا نظریه‌هایشان را با هم آزمایش کنند

شرط الزام‌آور برای یک همکاری خصمانه این است که هر دو طرف باید از پیش توافق کنند چه شواهد تجربی مشخصی می‌تواند دستاورد تمام عمر علمی‌شان را باطل کند، و متعهد شوند که حتی در صورت شکست، نتایج را منتشر کنند. در بیشتر تاریخ علم مدرن، برآورده کردن این شرط تقریباً غیرممکن بوده است. پژوهشگران با دفاع از فرضیه‌های خود مسیر شغلی‌شان را می‌سازند، بودجه می‌گیرند و به جایگاه علمی می‌رسند، نه با دادن ابزارهایی به رقبایشان برای نابودی آن فرضیه‌ها. اما یک تغییر ساختاری در سراسر فضای آکادمیک در حال شکل‌گیری است؛ تغییری که از این درک نشأت می‌گیرد که چرخه سنتی انتشار نقدها و ردیه‌ها به‌ندرت نظر کسی را تغییر می‌دهد.[6]

پژوهشگران رقیب به‌جای آنکه از آزمایشگاه‌های منزوی خود مقالاتی را به سمت یکدیگر پرتاب کنند، روزبه‌روز بیشتر مجبور می‌شوند در یک اتاق مشترک بنشینند. این روش که در اوایل دهه ۲۰۰۰ توسط دانیل کانمن (Daniel Kahneman)، برنده فقید جایزه نوبل، ترویج شد، رقبای فکری را ملزم می‌کند تا آزمایشی را با هم طراحی کنند که هر دو قبول داشته باشند آزمونی منصفانه برای ادعاهای متناقض آن‌هاست. آن‌ها روش‌شناسی خود را پیش‌ثبت می‌کنند، بر سر معیارهای آماری به توافق می‌رسند و پیش از جمع‌آوری حتی یک داده، نتیجه را هرچه که باشد می‌پذیرند.[5]

جذابیت این رویکرد در توانایی آن برای خنثی کردن طبیعت انسان ریشه دارد. دانشمندان نیز انسان‌اند و اغلب داده‌ها را به‌گونه‌ای جمع‌آوری و تحلیل می‌کنند که ناخواسته نتایج را به نفع خودشان سوگیری می‌دهد. با پیوستن نیروها به یکدیگر، رقبا سوگیری تأییدی را از بین نمی‌برند؛ بلکه صرفاً آن را در سطح کلان خنثی می‌کنند. این همکاری هر دو طرف را وادار می‌کند تا مستقیماً با شواهد مخالف روبه‌رو شوند، نه اینکه آن‌ها را از فیلتر تعهدات نظری خود عبور دهند.[2]

حمایت نهادی از این رویه در حال حرکت از حاشیه به متن است. در دانشگاه پنسیلوانیا، کوری کلارک (Cory Clark)، دانشمند علوم رفتاری، هدایت «پروژه همکاری خصمانه» را بر عهده دارد که در سال ۲۰۲۱ برای تأمین مالی و تسهیل همین رویارویی‌ها راه‌اندازی شد. این ابتکار با ارائه کمک‌هزینه‌ها و داوران بی‌طرف، به پژوهشگران کمک می‌کند تا مسیر پرالتهاب طراحی مشترک مطالعات را طی کنند، چرا که می‌داند اصطکاک میان‌فردی در این پروژه‌ها اغلب بزرگ‌ترین مانع برای ورود به آن‌هاست.[1]

کلارک در مصاحبه‌ای در سال ۲۰۲۵ با انجمن روان‌شناسی آمریکا خاطرنشان کرد: «ما فرهنگ تساهل در برابر پژوهشگرانی داریم که اطلاعاتی متناقض با سایر کارشناسان منتشر می‌کنند. ما کاملاً مشکلی نداریم که دو، سه یا چهار استاد دانشگاه‌های آیوی لیگ (Ivy League) کتاب‌هایی بنویسند و حرف‌هایی بزنند که مستقیماً در تضاد با یکدیگرند، و هرگز از آن‌ها نمی‌خواهیم توضیح دهند چه خبر است و منتقدان خود را جدی بگیرند.»[1]

برای تغییر این فرهنگ، مجلات دانشگاهی در حال تغییر ساختارهای تشویقی خود هستند. مجله «تصمیم‌گیری» (Decision) وابسته به انجمن روان‌شناسی آمریکا و مجله «بودجه‌ریزی و مالیه عمومی» (Public Budgeting & Finance) اکنون برای همکاری‌های خصمانه «پذیرش اصولی» (in-principle acceptance) ارائه می‌دهند. این امر تضمین می‌کند که مقاله صرفاً بر اساس قوت پروپوزال مطالعه منتشر خواهد شد و این ترس را از بین می‌برد که یک نتیجه خنثی یا مبهم توسط داورانی که به‌دنبال یک روایت تمیز و بی‌چون‌وچرا هستند، رد شود.[1]

جاه‌طلبانه‌ترین آزمون این چارچوب تا به امروز، «مسئله دشوار» آگاهی را هدف قرار داده است. بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، کنسرسیوم کوجیتِیت (COGITATE) یک همکاری خصمانه عظیم را اجرا کرد که دو مدل غالب را در برابر یکدیگر قرار داد. یکی از این مدل‌ها، یعنی «نظریه اطلاعات یکپارچه»، مطرح می‌کند که آگاهی اساساً به ساختار علت و معلولی اطلاعات یکپارچه در مغز گره خورده است. مدل رقیب، یعنی «نظریه فضای کاری عصبی سراسری»، استدلال می‌کند که آگاهی زمانی پدیدار می‌شود که اطلاعات به‌طور گسترده در یک شبکه پیشانی-آهیانه (frontoparietal) پخش شود.[4]

این پروژه یک میلیون دلاری، ۲۵۶ سوژه انسانی را ثبت‌نام کرد و از تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی (fMRI)، مگنتوآنسفالوگرافی و الکتروکورتیکوگرافی برای ردیابی فعالیت مغز در حین مشاهده محرک‌های بصری توسط شرکت‌کنندگان استفاده کرد. هدف این بود که یک امضای عصبی قطعی پیدا شود که یک نظریه را تأیید و دیگری را باطل کند.[6]

نتایج مطالعه کوجیتِیت آسیب‌پذیری اصلی روش خصمانه را برجسته کرد: این روش به‌ندرت یک ضربه فنی تمیز ارائه می‌دهد. داده‌ها نشان دادند که هر دو نظریه تا حدی درست و تا حدی اشتباه بودند. موقعیت مکانی محتوای آگاهانه بیشتر با یک نظریه همسو بود، در حالی که پویایی زمانی با هیچ‌کدام تطابق کامل نداشت. این همکاری به‌جای حل‌وفصل بحث، هر دو اردوگاه را مجبور کرد تا اعتبار نسبی یکدیگر را بپذیرند و ناظرانی را که به دنبال یک برنده قطعی بودند، ناامید کرد.[6]

زمانی که منیت‌های انسانی مانع از توافق بر سر قواعد بازی می‌شود، پژوهشگران به دنبال راه‌های جدیدی برای میانجی‌گری در اختلافات هستند. پیشنهادهای اخیر در ادبیات روان‌شناسی نشان می‌دهد که راه‌حل‌های ساختاریافته و داوران شخص ثالث بی‌طرف برای جلوگیری از فروپاشی همکاری‌های خصمانه زیر بار درگیری‌های میان‌فردی ضروری‌اند. وظیفه میانجی تصمیم‌گیری درباره علم نیست، بلکه اجرای قواعد از پیش توافق‌شده همکاری در زمانی است که داده‌ها شروع به تهدید مفروضات بنیادین یک طرف می‌کنند.[3]

قوی‌ترین استدلال متقابل در برابر جنبش خصمانه، استدلالی لجستیکی است. این همکاری‌ها به‌شدت کند، پرهزینه و از نظر احساسی طاقت‌فرسا هستند. مذاکره بر سر جزئیات یک طراحی آزمایشی با یک رقیب سرسخت می‌تواند سال‌ها طول بکشد و مصالحه‌های حاصل از آن گاهی اوقات یک «میانه مبهم» تولید می‌کند که نمی‌تواند علم بنیادین را به همان وضوح یک برنامه پژوهشی مستقل و به‌شدت جهت‌دار به پیش ببرد.[2]

با این حال، جایگزین آن — یعنی ادبیات علمی مسدودشده با تک‌گویی‌های موازی و متقاطع‌نشدنی — روزبه‌روز بیشتر به‌عنوان وضعیتی ناپایدار دیده می‌شود. آزمون واقعی جنبش همکاری خصمانه در دهه آینده این نخواهد بود که آیا هر دعوای آکادمیک را حل‌وفصل می‌کند یا خیر، بلکه این است که آیا آژانس‌های فدرال بزرگ و بنیادهای بشردوستانه‌ای که بودجه پژوهش‌های جهانی را تأمین می‌کنند، تصمیم می‌گیرند آزمایش مشترک را به یک شرط الزامی برای تخصیص بودجه تبدیل کنند یا نه.[6]