مذاکره ترکیه برای انتقال سامانه اس-۴۰۰ به یک کشور حاشیه خلیج فارس؛ هموار شدن مسیر بازگشت به برنامه اف-۳۵

ترکیه در مراحل نهایی مذاکره برای انتقال سامانه دفاع موشکی بحث‌برانگیز اس-۴۰۰ ساخت روسیه به یک کشور متحد حاشیه خلیج فارس است؛ یک مانور دیپلماتیک که برای پایان دادن به هفت سال دوری این کشور از برنامه جنگنده ضربتی مشترک اف-۳۵ ایالات متحده طراحی شده است. این چارچوب سه‌جانبه که طی شش ماه گذشته به صورت محرمانه میانجیگری شده، مستلزم انتقال موشک‌های پیشرفته زمین به هوا به خارج از خاک ترکیه است و بدین ترتیب، خواسته اصلی امنیتی واشنگتن را برآورده می‌کند.[1]

بر اساس این توافق پیشنهادی، سامانه‌های اس-۴۰۰ که در حال حاضر در ترکیه نگهداری می‌شوند، فروخته شده و به یک کشور حاشیه خلیج فارس منتقل خواهند شد—که به طور گسترده گزارش شده قطر است، کشوری که میزبان یک پایگاه نظامی مهم ترکیه است. در مقابل، وزارت امور خارجه ایالات متحده اعلام کرده است که قصد دارد رسماً به کنگره اطلاع دهد که تحریم‌های اعمال شده بر آنکارا در سال ۲۰۲۰ تحت قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم‌ها (CAATSA) را لغو خواهد کرد.[2]

مقامات دفاعی ایالات متحده مدت‌هاست که معتقدند سامانه‌های راداری اس-۴۰۰ می‌توانند توسط تکنسین‌های روسی برای جمع‌آوری اطلاعات طبقه‌بندی شده در مورد قابلیت‌های پنهان‌کاری اف-۳۵ استفاده شوند. با حذف فیزیکی این سامانه از خاک ترکیه، واشنگتن به هدف اصلی خود یعنی حفاظت از اسرار فناوری این جنگنده نسل پنجم دست می‌یابد، بدون اینکه ترکیه را مجبور به انهدام علنی و تحقیرآمیز این دارایی چند میلیارد دلاری کند.[3]

برای آنکارا، این معامله نشان‌دهنده یک چرخش عمل‌گرایانه است. دولت ترکیه در ابتدا در سال ۲۰۱۷ پس از به بن‌بست رسیدن مذاکرات برای خرید موشک‌های پاتریوت آمریکا، اس-۴۰۰ را به قیمت ۲.۵ میلیارد دلار خریداری کرد. با این حال، اخراج متعاقب آن از برنامه اف-۳۵—که ترکیه هم شریک سطح ۳ و هم تولیدکننده بیش از ۹۰۰ قطعه آن بود—به شدت نوسازی نیروی هوایی ترکیه را مختل کرد.

فوریت ترکیه برای ارتقاء ناوگان قدیمی جنگنده‌های اف-۱۶ خود، در حالی که رقیب منطقه‌ای آن، یونان، به خرید جنگنده‌های رافال فرانسوی و ناوگان اف-۳۵ خود ادامه می‌دهد، تشدید شده است. بازگشت به برنامه اف-۳۵ به آنکارا اجازه می‌دهد تا برابری را در حریم هوایی مورد مناقشه اژه و مدیترانه شرقی بازگرداند، که یک اولویت حیاتی برای نهاد دفاعی ترکیه است.

این انتقال با واکنش فوری مسکو مواجه شده است. مقامات روسی علناً هشدار داده‌اند که گواهی کاربر نهایی اصلی که توسط آنکارا امضا شده، صراحتاً صادرات مجدد سامانه اس-۴۰۰ به کشور ثالث را بدون مجوز کرملین ممنوع می‌کند. هنوز مشخص نیست که آیا روسیه تلاش خواهد کرد این انتقال را مسدود کند یا در ازای تأیید آن، امتیازات دیپلماتیکی در سوریه یا دریای سیاه طلب خواهد کرد.

دخالت یک کشور حاشیه خلیج فارس، راهی آبرومندانه برای خروج از بحران برای همه طرف‌ها فراهم می‌کند. قطر، که در حال حاضر روابط دفاعی پیچیده‌ای با ایالات متحده و ترکیه دارد، هم منابع مالی لازم برای جذب هزینه این سامانه را دارد و هم از نظر جغرافیایی استراتژیک می‌تواند آن را دور از حریم هوایی ناتو مستقر کند.[2]

با وجود حمایت شاخه اجرایی دولت آمریکا، این توافق همچنان در کنگره ایالات متحده با موانعی روبرو است. قانونگذاران کلیدی در کمیته روابط خارجی سنا به دلیل نگرانی‌های حقوق بشری و مواضع تهاجمی ترکیه در قبال یونان و نیروهای کُرد در سوریه، در گذشته فروش تسلیحات به ترکیه را مسدود کرده‌اند. با این حال، چشم‌انداز قطع دائمی پیوندهای دفاعی ترکیه با روسیه ممکن است قانونگذاران بدبین را متقاعد کند که بازگشت به برنامه اف-۳۵ را تأیید کنند.[1][3]

در صورت نهایی شدن، بازگشت مرحله‌ای احتمالاً با تحویل شش فروند هواپیمای اف-۳۵ اِی (F-35A) که در ابتدا برای ترکیه ساخته شده بودند و از سال ۲۰۱۹ در انبارهای آمریکا نگهداری می‌شوند، آغاز خواهد شد. ادغام کامل مجدد شرکت‌های هوافضای ترکیه در زنجیره تأمین جهانی اف-۳۵ چندین سال طول خواهد کشید، اما این پیشرفت دیپلماتیک نشان‌دهنده یک همسویی مجدد عمیق در لنگرگاه شرقی ناتو است.