پرونده شواهد علمی صعودهای زمستانه: چرا دیورز ناشی از سرما و غلظت خون، استراتژی‌های آب‌رسانی در دماوند را تغییر می‌دهند؟

از زمان انتشار به‌روزرسانی دستورالعمل‌های بالینی انجمن پزشکی حیات وحش (WMS) در سال ۲۰۲۴ و پروتکل‌های جدید اتحادیه جهانی کوه‌نوردی (UIAA)، نگاه متخصصان فیزیولوژی به مسئله آب‌رسانی در ارتفاعات سردسیر مانند دماوند و خط‌الراس البرز کاملاً دگرگون شده است. شواهد بالینی اکنون نشان می‌دهند که ترکیب سرمای شدید و کمبود اکسیژن، مکانیسم‌های فریبنده‌ای در بدن ایجاد می‌کند که آب خالص به تنهایی قادر به خنثی کردن آن‌ها نیست.[3][5]

هنگامی که یک کوه‌نورد در فصول سرد یا ارتفاعات بالای ۴۰۰۰ متر قرار می‌گیرد، بدن برای حفظ گرمای هسته مرکزی، عروق محیطی دست‌ها و پاها را منقبض می‌کند. این انقباض باعث می‌شود حجم زیادی از خون به سمت مرکز بدن، یعنی قلب و ریه‌ها، رانده شود تا از افت دمای ارگان‌های حیاتی جلوگیری گردد.[1]

این تجمع خون در مرکز بدن، گیرنده‌های حجمی قلب را فریب می‌دهد. مغز تصور می‌کند که بدن با اضافه‌بار مایعات روبه‌رو است و در نتیجه، ترشح هورمون ضدادراری (ADH) یا وازوپرسین را سرکوب می‌کند. نتیجه این فرآیند، پدیده‌ای به نام «دیورز ناشی از سرما» (Cold-induced diuresis) است که باعث تکرر ادرار و دفع مقادیر زیادی از آب بدن می‌شود، حتی اگر فرد در واقعیت دچار کم‌آبی باشد.[1]

به موازات این پدیده، تنفس سریع و عمیق در هوای خشک و سرد کوهستان، باعث دفع نامحسوس اما چشمگیر آب از طریق سیستم تنفسی می‌شود. هوای استنشاق شده باید در مجاری تنفسی گرم و مرطوب شود و هنگام بازدم، این رطوبت به شکل بخار از دست می‌رود که حجم آن در طول یک روز صعود بسیار قابل توجه است.[4]

علاوه بر این، در مواجهه با هیپوکسی (کمبود اکسیژن)، کلیه‌ها برای جبران آلکالوز تنفسی ناشی از نفس‌نفس زدن، شروع به دفع بی‌کربنات می‌کنند. این دفع بی‌کربنات نیز به نوبه خود، سدیم و آب بیشتری را از طریق ادرار به بیرون از بدن می‌کشد که در اصطلاح پزشکی به آن «دیورز ارتفاع» می‌گویند.[4]

مجموع این سه عامل، یعنی دیورز سرما، دفع تنفسی و دیورز ارتفاع، می‌تواند منجر به از دست رفتن ۴ تا ۶ لیتر مایعات در روز شود و حجم پلاسمای خون را در ۴۸ ساعت اول صعود بین ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش دهد.[1][4]

خطر اصلی زمانی شکل می‌گیرد که این کاهش حجم پلاسما با واکنش دیگر بدن به ارتفاع ترکیب می‌شود. در پاسخ به کمبود اکسیژن، کلیه‌ها هورمون اریتروپویتین (EPO) ترشح می‌کنند که مغز استخوان را به تولید بیشتر گلبول‌های قرمز وامی‌دارد تا ظرفیت حمل اکسیژن افزایش یابد.[2]

ترکیب کاهش حجم مایع خون و افزایش تعداد سلول‌های خونی، باعث می‌شود هماتوکریت (نسبت حجم گلبول‌های قرمز به کل خون) به شدت بالا برود. شواهد نشان می‌دهند که اگر هماتوکریت از مرز ۵۵ تا ۶۰ درصد عبور کند، ویسکوزیته یا غلظت خون به شکل خطرناکی افزایش می‌یابد.[2][5]

خون غلیظ به سختی در مویرگ‌های ظریف اندام‌های انتهایی مانند انگشتان دست و پا جریان می‌یابد. این جریان کند خون، نه تنها اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها را مختل می‌کند، بلکه خطر یخ‌زدگی (Frostbite) و تشکیل لخته‌های خونی (ترومبوز) را در شرایط سرمای شدید به شدت بالا می‌برد.[5]

واکنش غریزی بسیاری از کوه‌نوردان در چنین شرایطی، نوشیدن مقادیر زیادی آب خالص یا آب حاصل از ذوب برف است. اما مطالعات نشان می‌دهند که مصرف آب خالص بدون املاح در این وضعیت، می‌تواند نتیجه کاملاً معکوس و مخربی داشته باشد.[6]

آب ناشی از ذوب برف فاقد مواد معدنی است. ورود حجم زیادی از این آب به بدنی که پیش‌تر سدیم و منیزیم خود را از طریق دیورز سرما و ارتفاع از دست داده، باعث رقیق شدن بیش از حد سدیم باقی‌مانده در خون می‌شود؛ وضعیتی که به آن هیپوناترمی می‌گویند و می‌تواند علائمی شبیه به ارتفاع‌زدگی حاد (AMS) ایجاد کند.[1][6]

به همین دلیل، دستورالعمل‌های نوین پزشکی کوهستان تاکید دارند که آب‌رسانی در کمپ‌های ارتفاعاتی مانند بارگاه سوم دماوند یا حصارچال، باید حتماً همراه با بارگیری الکترولیت‌ها، به ویژه سدیم و منیزیم باشد تا تعادل اسمزی خون حفظ شود.[3]

افزودن مقادیر مشخصی از الکترولیت‌ها و کربوهیدرات به آب مصرفی، نه تنها از افت سدیم خون جلوگیری می‌کند، بلکه با فعال کردن انتقال‌دهنده‌های سدیم-گلوکز در روده، سرعت جذب آب را به حداکثر می‌رساند و به حفظ حجم پلاسما کمک شایانی می‌کند.[6]

شناخت دقیق این مکانیسم‌های فیزیولوژیک ثابت می‌کند که موفقیت در صعودهای بلند و سردسیر، تنها به قدرت عضلانی یا استقامت هوازی بستگی ندارد. کوه‌نوردانی که استراتژی مایعات خود را بر اساس جبران همزمان آب و الکترولیت‌ها تنظیم می‌کنند، نه تنها از افت عملکرد جلوگیری کرده، بلکه سد دفاعی بدن خود را در برابر آسیب‌های خاموشی چون یخ‌زدگی و ترومبوز مستحکم می‌سازند.