واکنش شورای عالی انقلاب فرهنگی به حواشی جشنواره ونیز: انتقاد از «روایت یک‌سویه»

در پی پایان هشتاد و سومین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز در شهریور ۱۴۰۵ (سپتامبر ۲۰۲۶)، شورای عالی انقلاب فرهنگی ایران با صدور بیانیه‌ای رسمی، حضور و اظهارات برخی سینماگران ایرانی در این رویداد را مورد انتقاد شدید قرار داد. این شورا رفتار هنرمندان در ونیز را مصداق بارز «نادیده‌گرفتن امانت ملی» و «ارائه روایتی یک‌سویه و محدود از جامعه سربلند ایران» توصیف کرد.

این واکنش تند نشان‌دهنده حساسیت بالای نهادهای حاکمیتی نسبت به تصویری است که از ایران در مجامع بین‌المللی مخابره می‌شود؛ تصویری که در سال‌های اخیر به دلیل محدودیت‌های داخلی، به طور فزاینده‌ای توسط فیلم‌سازان مستقل و خارج از چارچوب‌های رسمی شکل گرفته است.[1][4]

این واکنش مستقیماً به حضور عوامل فیلم «مراقب» (Falling House) به کارگردانی محسن قرایی برمی‌گردد. در مراسم اختتامیه این جشنواره معتبر که در ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد، لاله مرزبان برای بازی در این فیلم توانست جایزه بهترین بازیگر زن را در بخش مهم «افق‌ها» (Orizzonti) از آن خود کند.

او در این مراسم بدون رعایت حجاب اجباری روی فرش قرمز رفت و در سخنرانی احساسی خود هنگام دریافت جایزه، آن را به «زنان شجاع ایران» تقدیم کرد. مرزبان با بیان اینکه زنان ایرانی برای کوچک‌ترین آزادی‌ها بالاترین هزینه‌ها را پرداخته‌اند، توجه رسانه‌های جهانی را به شرایط اجتماعی داخل کشور جلب کرد.[2][3]

در بیانیه شورای عالی انقلاب فرهنگی که در ۲۵ شهریور منتشر شد، آمده است که تریبون‌های جهانی «امانتی گرانبها» در دست هنرمندان هستند و تصویر زن ایرانی نباید به «کلیشه‌های دلخواه محافل غربی» تقلیل یابد.

این نهاد سیاست‌گذار تاکید کرده است که ظرفیت هنر برای بیان رنج‌های زنان و کودکان ایرانی در بحران‌های اخیر، از جمله آنچه در بیانیه «جنگ تحمیلی سوم» نامیده شده، در این رویدادها کاملاً نادیده گرفته شده است. شورا این رویکرد را مغایر با رسالت آگاهی‌بخش و تعهد اجتماعی هنر دانسته و آن را در شرایط حساس کنونی محکوم کرده است.[1]

فیلم «مراقب»، که با مدت زمان ۱۳۰ دقیقه و به عنوان محصول مشترک ایران، آمریکا و آلمان ساخته شده است، داستان یک زندانبان و خانواده‌اش در حاشیه تهران را روایت می‌کند که با خطر تخریب خانه‌شان روبرو هستند. این فیلم به همراه اثر دیگری به نام «کمی نور» ساخته علی عسگری، نمایندگان سینمای ایران در ونیز ۲۰۲۶ بودند.

هر دو فیلم به موضوعات ملتهب اجتماعی، فشارهای سیاسی و احساس گیرافتادگی در یک سیستم بسته می‌پردازند. سازندگان این آثار اغلب مجبورند برای فرار از سانسور، فیلم‌های خود را به صورت زیرزمینی یا با دور زدن قوانین رسمی تولید کنند.[2][3]

این رویداد بار دیگر تنش عمیق و تاریخی میان نهادهای حاکمیتی و هنرمندان مستقل را برجسته کرد. در حالی که شورای عالی انقلاب فرهنگی بر لزوم «حضور مقتدرانه، عزتمندانه و روایت‌گری شایسته از هویت ملی» تاکید دارد، بسیاری از سینماگران ایرانی جشنواره‌های خارجی را تنها بستر موجود برای به چالش کشیدن محدودیت‌های داخلی و بازتاب صدای بخش‌های معترض جامعه می‌دانند.

این دوگانگی باعث شده تا سینمای ایران عملاً به دو شاخه کاملاً مجزا تقسیم شود: سینمای رسمی و مورد تایید دولت، و سینمای مستقل که حیات خود را در جشنواره‌های بین‌المللی جستجو می‌کند.[1][2][4]

سخنان مرزبان و واکنش تند نهادهای فرهنگی، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های داخلی و شبکه‌های اجتماعی داشت. برخی منتقدان سینمایی در داخل کشور تلاش کردند تا فضایی برای گفتگو ایجاد کنند و از هر دو طرف خواستند تا از بی‌انصافی پرهیز کنند، اما لحن قاطع بیانیه رسمی شورا نشان داد که نهادهای سیاست‌گذار فرهنگی هیچ‌گونه انعطافی در برابر تخطی از چارچوب‌های ایدئولوژیک در مجامع بین‌المللی نشان نخواهند داد. این بیانیه به وضوح مرز میان نوآوری هنری و آنچه «نادیده‌انگاری پیوند با مردم و حقیقت» خوانده شده را ترسیم کرده است.[1][4]

با توجه به این بیانیه و تاکید صریح شورا بر لزوم همکاری دستگاه‌های متولی برای کنترل حضور هنرمندان در خارج از کشور، کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که نظارت بر تولیدات مشترک و حضور سینماگران ایرانی در جشنواره‌های جهانی در ماه‌های آینده با سخت‌گیری‌های بی‌سابقه‌ای مواجه شود. این امر می‌تواند به معنای محدودیت‌های بیشتر برای خروج عوامل فیلم‌ها از کشور، لغو مجوزهای کاری در داخل، و حتی برخوردهای قضایی با سینماگرانی باشد که در رویدادهای خارجی بدون رعایت پروتکل‌های رسمی ظاهر می‌شوند.[1][4]

در نهایت، هشتاد و سومین جشنواره فیلم ونیز به صحنه‌ای شفاف تبدیل شد که در آن دو روایت کاملاً متضاد از ایران معاصر به نمایش درآمد؛ روایتی که هنرمندان مستقل روی فرش قرمز و پرده نقره‌ای ارائه دادند، و روایتی که نهادهای رسمی در تهران بر آن پافشاری می‌کنند.

این تقابل نه تنها مسیر پیش روی سینمای ایران را پیچیده‌تر می‌سازد، بلکه نشان می‌دهد که هنر هفتم در ایران تا چه حد با سیاست و منازعات اجتماعی گره خورده است و جدایی این دو در آینده نزدیک غیرممکن به نظر می‌رسد.[4]