بازگشت به خانه: موزه پیت ریورز ۳۹ بقایای انسانی را به بومیان ناگا در هند پس می‌دهد

استرداد آثار فرهنگی معمولاً در هزارتوی سال‌ها نامه‌نگاری دیپلماتیک گیر می‌افتد، اما انتقال واقعی مالکیت گاهی فقط به یک سازوکار اداری خشک و خالی بند است: رأی شورای دانشگاه. در ۱۳ ژوئیه، شورای دانشگاه آکسفورد (University of Oxford) رسماً موافقت کرد که ۳۹ بقایای اجدادی متعلق به مردم ناگا (Naga) در شمال شرقی هند را از فهرست اموال خود خارج کند و به یک قرن مالکیت حقوقی استعماری پایان دهد. این تصمیم اداری پشت درهای بسته که همین هفته در ناگالند علنی شد، همان گام حقوقی قاطعی است که این بقایا را از «اموال موزه» دوباره به «اجداد انسانی» تبدیل می‌کند و راه را برای بازگشت فیزیکی آن‌ها هموار می‌سازد.[1][2]

این بقایا که عمدتاً شامل جمجمه‌های انسانی است، بیش از یک قرن در آرشیو موزه پیت ریورز (Pitt Rivers Museum) آکسفورد خاک می‌خوردند. قرار است این بقایا در ماه نوامبر رسماً به هیئتی از ناگا تحویل داده شوند؛ اتفاقی که بزرگ‌ترین استرداد یک‌جای بقایای انسانی در تاریخ این نهاد بریتانیایی را رقم می‌زند. این زمان‌بندی در یک نشست خبری در دیماپور توسط «مجمع آشتی ناگا» (FNR) تأیید شد؛ همان ائتلاف مردمی که پس از سال‌ها تحقیق اولیه، در فوریه ۲۰۲۶ رسماً درخواست استرداد را ثبت کرده بود.[1][2]

این اجداد در فاصله سال‌های ۱۹۱۰ تا ۱۹۴۰ توسط مدیران استعماری بریتانیا، به‌ویژه جان هنری هاتن (John Henry Hutton) و جیمز فیلیپ میلز (James Philip Mills)، از شبه‌قاره هند برده شدند. این دو مرد که در حین خدمت در سیستم اداری هند در نقش انسان‌شناس هم ظاهر می‌شدند، بقایا را با کشتی به آکسفورد فرستادند؛ جایی که به هسته اصلی بزرگ‌ترین مجموعه آثار ناگا در جهان تبدیل شدند. در طول قرن بیستم، با این جمجمه‌ها صرفاً به چشم نمونه‌های قوم‌نگاری برخورد می‌شد؛ دانشگاه آن‌ها را فهرست‌بندی می‌کرد و در ویترین‌های شیشه‌ای برای تماشای عموم و مطالعات دانشگاهی به نمایش می‌گذاشت.[1]

مسیر بازگشت آن‌ها از سال ۲۰۲۰ آغاز شد؛ زمانی که موزه پیت ریورز سیاست‌های نمایشگاهی خود را از اساس تغییر داد و تمام بقایای انسانی را از معرض دید عموم خارج کرد. این چرخش اخلاقی درونی باعث شد تا لورا ون بروکهاون (Laura Van Broekhoven)، مدیر موزه، مستقیماً با FNR تماس بگیرد و یک فرآیند همکاری شش‌ساله را برای تعیین سرنوشت مناسب مجموعه ناگا کلید بزند. ون بروکهاون از آن زمان این تلاش فراقاره‌ای را «جنبشی سراسری در ناگا برای التیام و اتحاد» توصیف کرده و به مسئولیت موزه در قبال جوامع بازمانده اذعان داشته است.[1][2]

برای مدیریت تدارکات پیچیده و حساسیت‌های فرهنگی این بازگشت، FNR طرح پژوهشی «بازیابی، احیا و استعمارزدایی» (RRaD) را تأسیس کرد. این تیم به رهبری دالی کیکون (Dolly Kikon) و آرکوتونگ لونگکومر (Arkotong Longkumer)، از دانشگاهیان ناگا، سال‌ها وقت صرف کرد تا در میان «هوهو»های مختلف قبیله‌ای (شوراهای سنتی جامعه) و همچنین رهبران کلیسا و گروه‌های دانشجویی اجماع ایجاد کند. هدف این بود که اطمینان حاصل شود این استرداد با صدای متحد ناگا هدایت می‌شود و از چندپاره شدن این بازگشت تاریخی به دلیل اختلافات منطقه‌ای بر سر محل دفن نهایی بقایا جلوگیری شود.[2]

نقطه عطف برای این جامعه در ژوئن ۲۰۲۵ رقم خورد؛ زمانی که هیئتی متشکل از ۲۰ نفر از رهبران، بزرگان و پژوهشگران ناگا به آکسفورد سفر کردند تا بقایا را در انبارهای موزه ببینند. این هیئت که برای اولین بار با اجداد خود روبه‌رو می‌شد، «اعلامیه ناگا-آکسفورد درباره استرداد» را تدوین کرد. در این اعلامیه آمده است: «متأسفیم که چندین دهه طول کشید، اما اکنون اینجاییم تا شما را پس بگیریم و به سرزمین‌های مادری‌تان، همان‌جا که از آن برده شدید، بازگردانیم.»[1][2]

درخواست رسمی که اوایل امسال ثبت شد، خواستار بازگرداندن ۴۰ بقایای مشخص بود که در جریان بازدید هیئت شناسایی شده بودند. شورای آکسفورد با ۳۹ مورد موافقت کرد، اما از تحویل یک قطعه نهایی خودداری کرد، چرا که سوابق آرشیوی موزه نمی‌توانستند تعلق قطعی آن به ناگا را ثابت کنند. این بررسی دقیقِ اصالت نشان‌دهنده موانع حقوقی سفت‌وسختی است که نهادهای بریتانیایی برای حذف دائمی اقلام از مجموعه‌های خود باید از آن‌ها عبور کنند؛ حتی زمانی که مدیریت موزه فعالانه از استرداد حمایت می‌کند. این تک‌قطعه نگه‌داشته‌شده در انبار می‌ماند تا پژوهشگران تلاش کنند منشأ آن را تأیید کنند.[1][2]

برای جامعه ناگا، رأی شورا معنایی بسیار فراتر از انتقال فیزیکی چند تکه استخوان از مرزهای بین‌المللی دارد. کشیش دکتر الن کونیاک (Ellen Konyak)، هماهنگ‌کننده FNR-RRaD می‌گوید: «استرداد فقط به معنای بازگشت بقایای اجدادی به سرزمینشان نیست، بلکه بازگشت خاطره به جایی است که به آن تعلق دارد.» او تصمیم دانشگاه را گامی ضروری به سوی عدالت و کرامت توصیف کرد و یادآور شد که این فرآیند می‌تواند نقشه‌راهی برای سایر گروه‌های بومی باشد که به دنبال بازپس‌گیری میراث خود هستند.[2]

اکنون در ناگالند مقدمات کار برای استقبال از اجداد و فراهم کردن خانه‌ای دائمی برای آن‌ها در جریان است. تجائو ویهینو (Thejao Vihienuo)، رئیس سازمان عمومی آنگامی، تأیید کرد که محل دفن مشخصی تعیین شده و مذاکرات با دولت ایالتی برای تأمین زمین جهت ایجاد یک آرامگاه آبرومندانه ادامه دارد. اواخر پاییز امسال، هیئتی از رهبران قبایل به آکسفورد بازخواهند گشت؛ اما این بار نه فقط برای تماشای بقایا در یک اتاق انبار، بلکه برای اینکه بالاخره آن‌ها را به خانه بیاورند.[2]