دندان‌های ۲۵ هزار ساله تاریخچه مصرف مواد روان‌گردان را زیر و رو کردند

در ۹ سپتامبر ۲۰۲۶، پژوهشگرانی از استرالیا و اندونزی یافته‌هایی را در نشریه «ساینس ادونسز» منتشر کردند که نشان می‌دهد سابقه مصرف مواد در انسان به دست‌کم ۲۵ هزار سال پیش برمی‌گردد؛ یعنی ده‌ها هزار سال زودتر از چیزی که تا پیش از این تصور می‌شد. محور اصلی این مطالعه، بقایای اسکلت دو شکارچی-گردآورنده پیشاتاریخی است که در جزیره سولاوسی اندونزی از زیر خاک بیرون کشیده شده‌اند؛ اسکلت‌هایی که روی دندان‌هایشان شیارهای عمیق و گردی به چشم می‌خورد که یادگار عادت همیشگی آن‌ها به مکیدن دانه‌های درسته فوفل (بتل) است.[1]

این کشف، اجماع طولانی‌مدت باستان‌شناسان مبنی بر اینکه مصرف مداوم مواد روان‌گردان همزمان با انقلاب کشاورزی در حدود ۱۲ هزار و ۵۰۰ سال پیش آغاز شده را کاملاً به هم می‌ریزد. پیش از این یافته، قدیمی‌ترین شواهد مصرف مواد به تولید نوشیدنی‌های الکلی تخمیری در دوران نوسنگی، مانند آبجوی جو در اسرائیل، و کشت محصولات خاص به خاطر خواص تغییردهنده ذهنشان گره خورده بود.

این دو انسان بالغِ کوچ‌نشین که در این مطالعه بررسی شدند، با هزاران سال فاصله از هم زندگی می‌کردند، اما هر دو به یک آسیب دندانیِ متمایز و مشترک دچار بودند. فرد قدیمی‌تر، مردی که بین ۴۰ تا ۵۰ سالگی از دنیا رفته، در محوطه «لیانگ بولو بتو» کشف شد و بین ۲۵ هزار تا ۱۶ هزار سال پیش، درست در اوج آخرین عصر یخبندان زندگی می‌کرد. فرد دوم که در غار «لیانگ کاپالومبو ۱» پیدا شده، بین ۷ هزار و ۶۰۰ تا ۶ هزار و ۳۰۰ سال پیش می‌زیسته است.[1]

هر دو اسکلت الگوی بسیار عجیبی از ساییدگی دندان را نشان می‌دادند که در ابتدا تیم‌های کاوش را حسابی گیج کرده بود. این زخم‌های عمیق و گرد روی دندان‌هایشان هیچ شباهتی به ساییدگی‌های معمول انسان‌های پیشاتاریخ نداشت و ابعاد آن دقیقاً با نگه‌داشتن طولانی‌مدت اجسام سخت و کروی به قطر ۱۰ تا ۲۰ میلی‌متر در دهان مطابقت داشت.[1]

تیم پژوهشی—که شامل دانشمندانی از دانشگاه گریفیث، دانشگاه حسن‌الدین و آژانس ملی پژوهش و نوآوری اندونزی بود—برای تایید فرضیه خود، جرم‌های دندانی را تحت آنالیز شیمیایی قرار دادند. آن‌ها موفق به ردیابی «آرکولین» شدند؛ آلکالوئید روان‌گردان اصلی که در دانه‌های نخل «آرکا کاتچو» یا همان دانه فوفل یافت می‌شود.[1]

پروفسور آدام بروم، باستان‌شناس دانشگاه گریفیث و نویسنده ارشد این مطالعه می‌گوید: «پیدایش عادت مکیدن دانه فوفل در سولاوسی که به ۲۵ هزار سال پیش برمی‌گردد و مدت‌ها قبل از آغاز کشاورزی است، احتمالاً قدیمی‌ترین شواهد مصرف مواد مخدر در سراسر جهان به شمار می‌رود.»

جالب است بدانید که امروزه دانه فوفل چهارمین ماده روان‌گردان پرمصرف در جهان است و تخمین زده می‌شود که از هر ده نفر در دنیا، یک نفر آن را مصرف می‌کند. مصرف‌کنندگان امروزی معمولاً دانه فرآوری‌شده را به صورت لقمه‌ای مخلوط با آهک شکفته می‌جوند؛ ترکیبی که باعث یک واکنش شیمیایی شده و آرکولین را به سرعت وارد جریان خون می‌کند تا حس سرخوشی ملایم و هوشیاری بیشتری به فرد بدهد.[3]

با این حال، اجداد کوچ‌نشین ما در عصر یخبندان روش بسیار ساده‌تری داشتند. آزمایش‌های آزمایشگاهی با استفاده از تخم قورباغه‌های دستکاری‌شده ژنتیکی که دارای گیرنده‌های عصبی انسان بودند، نشان داد که صرفاً مکیدن دانه دست‌نخورده، حتی بدون اضافه کردن آهک شکفته یا خرد کردن دانه، مقدار کافی آرکولین برای ایجاد یک اثر فیزیولوژیکی آزاد می‌کند.[1]

پژوهشگران گمان می‌کنند که این عادت احتمالاً در ابتدا به عنوان یک درمان پزشکی ابتدایی شکل گرفته است. آرکولین به عنوان یک مسکن طبیعی عمل می‌کند و هر دو فرد پیشاتاریخی قبل از این ساییدگی شدید، از پوسیدگی حاد دندان رنج می‌بردند. طنز تلخ ماجرا اینجاست که هر چه بیشتر برای تسکین دندان‌دردشان این دانه را می‌مکیدند، آسیب ساختاری به دندان‌هایشان بدتر و بدتر می‌شد.

طی سال‌ها مصرف مداوم، این دانه‌های سخت و ساینده دندان‌های این شکارچی-گردآورندگان را چنان ساییدند که محفظه پالپ داخلی دندان کاملاً در معرض دید قرار گرفت. این ساییدگی شدید احتمالاً باعث عفونت‌های مزمن و درد وحشتناکی می‌شده و یک چرخه باطل را ایجاد می‌کرده است؛ چرخه‌ای که در آن، این افراد برای تحمل دردی که خودِ این عادت به جانشان انداخته بود، مجبور بودند دانه‌های مسکن بیشتری مصرف کنند.

این یافته‌ها نشان می‌دهد که رفتارهای امروزی ما در مصرف مواد، بیشتر از آنکه محصول جوامع یکجانشین و کشاورز باشد، ریشه‌ای عمیق در سنت‌های باستانی کوچ‌نشینی دارد. حالا قرار است در کاوش‌های آینده در سراسر آسیای جنوب شرقی، به دنبال الگوهای مشابهی از ساییدگی دندان بگردند؛ چرا که باستان‌شناسان در حال بررسی مجدد بقایای اسکلت‌های قدیمی‌تر هستند تا بفهمند میل انسان به تغییر حالت هوشیاری واقعاً تا کجای تاریخ عقب می‌رود.[4]