علم سیستم مرکزی پا: آیا کفش‌های بالشتک‌دار عضلات شما را ضعیف می‌کنند؟

از یک سو، صنعت چند میلیارد دلاری کفش‌های ورزشی هر سال مدل‌های جدیدی با بالشتک‌های ضخیم‌تر، فوم‌های پیشرفته‌تر و حمایت‌کننده‌های قوس پا به بازار عرضه می‌کند و وعده می‌دهد که این فناوری‌ها از مفاصل شما در برابر ضربه محافظت می‌کنند. از سوی دیگر، گروهی در حال رشد از زیست‌شناسان تکاملی و محققان بیومکانیک استدلال می‌کنند که دقیقاً همین حمایت بیش از حد است که پاهای ما را ضعیف، وابسته و مستعد آسیب کرده است. آن‌ها معتقدند کفش‌های مدرن مانند یک گچ ارتوپدی عمل می‌کنند که با بی‌حرکت کردن ساختار پا، باعث تحلیل رفتن عضلات حیاتی آن می‌شوند.[5]

برای درک این تضاد، باید به مفهومی نگاه کنیم که در سال ۲۰۱۵ توسط محققان در مجله بریتانیایی پزشکی ورزشی معرفی شد: «سیستم هسته مرکزی پا» (Foot Core System). همان‌طور که عضلات مرکزی شکم و کمر ستون فقرات را تثبیت می‌کنند، شبکه‌ای از عضلات کوچک در کف پا وجود دارد که وظیفه تثبیت قوس پا را بر عهده دارند. پاتریک مک‌کیون (Patrick McKeon)، محقق بیومکانیک و نویسنده اصلی این مقاله، می‌نویسد: «حرکت و ثبات قوس پا توسط عضلات داخلی و خارجی کنترل می‌شود. با این حال، عضلات داخلی تا حد زیادی توسط پزشکان و محققان نادیده گرفته می‌شوند و به ندرت در برنامه‌های توانبخشی مورد توجه قرار می‌گیرند.»[1]

این سیستم مرکزی از چهار لایه عضله در کف پا تشکیل شده است که هم مبدأ و هم انتهای آن‌ها در داخل خود ساختار پا قرار دارد. هنگام راه رفتن یا دویدن، این عضلات در کسری از ثانیه منقبض می‌شوند تا قوس پا را سفت کرده و آن را به یک اهرم محکم برای هل دادن بدن به جلو تبدیل کنند. وقتی این سیستم به درستی کار کند، فشار از روی فاشیای پلانتار (بافت همبند کف پا) برداشته شده و نیرو به طور مساوی توزیع می‌شود. اما پوشیدن مداوم کفش‌هایی که قوس پا را به صورت مصنوعی بالا نگه می‌دارند، نیاز به انقباض این عضلات را از بین می‌برد.[1]

شواهد فیزیکی این تحلیل عضلانی در مقایسه جمعیت‌های مختلف به وضوح دیده می‌شود. در یک مطالعه برجسته در سال ۲۰۱۸ که در ژورنال Scientific Reports منتشر شد، محققان آناتومی پای مردان بومی تاراهومارا (Tarahumara) در مکزیک را که به طور سنتی از صندل‌های بسیار نازک استفاده می‌کنند، با مردان شهرنشین آمریکایی مقایسه کردند. تصاویر اولتراسوند نشان داد که بومیان تاراهومارا دارای عضلات داخلی بسیار بزرگ‌تر و قوس پای سفت‌تر و قوی‌تری هنگام تحمل وزن بودند. محققان نتیجه گرفتند که استفاده از کفش‌های مدرن با ضعف ساختاری پا ارتباط مستقیم دارد.[2]

خبر خوب این است که این روند تحلیل عضلانی قابل بازگشت است. در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۹ در مجله Medicine & Science in Sports & Exercise منتشر شد، محققان تأثیر راه رفتن با کفش‌های مینیمال (کفش‌هایی با کفی بسیار نازک، بدون اختلاف ارتفاع پاشنه و پنجه، و بدون حمایت قوس) را بررسی کردند. شرکت‌کنندگان به مدت هشت هفته، تنها با پوشیدن این کفش‌ها در فعالیت‌های روزمره، افزایش معناداری در اندازه و قدرت عضلات پای خود تجربه کردند. داده‌ها نشان داد که صرفاً راه رفتن با کفش‌های مینیمال به اندازه انجام روزانه تمرینات تخصصی تقویت پا مؤثر است.[3]

در مقابل، ایده رایج مبنی بر اینکه بالشتک بیشتر در کفش به معنای آسیب کمتر است، در کارآزمایی‌های بالینی تأیید نشده است. یک مطالعه کنترل‌شده در سال ۲۰۱۴ با حضور ۲۴۷ دونده نشان داد که میزان سختی یا نرمی کفی کفش هیچ تأثیر معناداری بر خطر بروز آسیب‌دیدگی‌های مرتبط با دویدن ندارد. با وجود اینکه کفش‌های سخت‌تر دارای ۱۵ درصد سفتی بیشتر در ناحیه پاشنه بودند، دوندگانی که از کفش‌های نرم‌تر استفاده می‌کردند دقیقاً به همان اندازه دچار آسیب شدند. بدن انسان به طور طبیعی بیومکانیک خود را برای جبران نرمی سطح تغییر می‌دهد.[4]

مکانیسم این پدیده کاملاً فیزیکی است. وقتی عضلات داخلی پا ضعیف می‌شوند، بار حفظ ساختار قوس پا به طور کامل بر دوش بافت‌های همبند غیرفعال می‌افتد. این فشار مضاعف می‌تواند منجر به التهاب، درد پاشنه و وضعیتی به نام کف پای صاف اکتسابی شود. در واقع، کفش‌های حمایت‌کننده چرخه‌ای معیوب ایجاد می‌کنند: آن‌ها عضلات را ضعیف می‌کنند، که باعث درد می‌شود، و فرد برای کاهش درد به دنبال کفش‌هایی با حمایت و بالشتک حتی بیشتر می‌رود.[1][5]

با این حال، کنار گذاشتن ناگهانی کفش‌های حمایت‌کننده خطرات جدی به همراه دارد. انتقال سریع به کفش‌های مینیمال یا دویدن پابرهنه، زمانی که استخوان‌ها و بافت‌های پا هنوز ضعیف هستند، می‌تواند منجر به تورم مغز استخوان و شکستگی‌های استرسی شود. استخوان‌های پا برای تطبیق با بارهای مکانیکی جدید به زمان نیاز دارند. متخصصان بیومکانیک تأکید می‌کنند که این تغییر باید در قالب یک برنامه تدریجی چند ماهه انجام شود.[3][5]

علم بیومکانیک اکنون نشان می‌دهد که پاپوش‌ها نباید به عنوان ابزاری برای اصلاح نقص‌های تکاملی بدن دیده شوند، بلکه باید صرفاً به عنوان پوششی محافظ در برابر بریدگی و سرما عمل کنند. تا زمانی که ما پاهای خود را در محفظه‌های سفت و حمایت‌کننده حبس می‌کنیم، در حال خاموش کردن یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های جذب ضربه در طبیعت هستیم. بازگرداندن قدرت به هسته مرکزی پا، نیازمند این است که اجازه دهیم پاها دوباره کار اصلی خود را انجام دهند.[5]