چگونه چهار همه‌چیزدان دوران طلایی اسلام با رد تخصص‌گرایی، پایه‌های علم مدرن را بنا کردند

برای ساختن یک مسیر شغلی در اقتصاد دانش‌محور امروزی، یک شرط بی‌چون‌وچرا وجود دارد: باید تخصص بگیرید. دانشگاه‌های معاصر از پژوهشگران می‌خواهند که یک مسیر مشخص را انتخاب کنند، تا عمق یک زیرشاخه‌ میکروسکوپی پایین بروند و حوزه‌های مجاور را به دیگر متخصصان بسپارند. این محدودیت گریزناپذیر علوم در قرن بیست‌ویکم است. اما نگاهی به گذشته و معماران اندیشه علمی اولیه نشان می‌دهد که این قید سفت‌وسخت، شاید در واقع در حال خفه کردن بهترین ایده‌ها باشد.[1]

مریم صبری، مورخ علم در دانشگاه آقاخان کراچی، این هفته در مجله دیجیتال «ایان» (Aeon) وسواس دنیای مدرن به تخصص‌های محدود را به چالش کشیده است. او چهار غول دوران طلایی اسلام را بررسی می‌کند که پایه‌های علم مدرن را دقیقاً با انجام کاری کاملاً برعکس بنا کردند. این دانشمندان یک ویژگی شناختی مشترک و اساسی داشتند: «هیچ‌کدام اجازه ندادند یک رشته واحد، مرزی برای تفکرشان تعیین کند.» آن‌ها همه‌چیزدان بودند؛ کسانی که نجوم، پزشکی، ریاضیات و فلسفه را در یک کل منسجم و به‌هم‌پیوسته ترکیب می‌کردند.[1]

ابوریحان بیرونی را در نظر بگیرید؛ متولد سال ۹۷۳ میلادی در جایی که امروز ازبکستان نامیده می‌شود. او ستارگان را صرفاً در فضایی انتزاعی مطالعه نمی‌کرد؛ بلکه از آن‌ها به‌عنوان یک متر نواری فیزیکی برای اندازه‌گیری سیاره زمین استفاده می‌کرد. بیرونی در حین سفر با امپراتوری غزنوی، از تپه‌ای در قلعه نندنه در منطقه پنجاب بالا رفت و زاویه دقیق انحنای افق را اندازه گرفت.[1][5]

بیرونی با استفاده از مثلثات پیشرفته، شعاع زمین را معادل ۳۹۲۸٫۷۷ مایل انگلیسی محاسبه کرد. این رقم، قرن‌ها پیش از اختراع تلسکوپ، به‌طرز حیرت‌انگیزی به اندازه‌گیری‌های ماهواره‌ای امروزی نزدیک است. او در طول عمر خود ۱۴۶ کتاب نوشت که ۹۵ مورد از آن‌ها به نجوم و ریاضیات اختصاص داشت، اما در عین حال با مطالعه فرهنگ و دین هندی بدون تعصبات رایج دوران خود، پایه‌گذار رشته هندشناسی نیز شد.[1][5]

بعد نوبت به ابن هیثم می‌رسد که در اروپا با نام لاتین «الحازن» (Alhazen) شناخته می‌شود و حوالی سال ۹۶۵ میلادی در بصره به دنیا آمد. او ریاضی‌دانی درخشان بود که با اعتمادبه‌نفس کامل به خلیفه فاطمی، الحاکم، گفت که می‌تواند سدی روی رود نیل بسازد. وقتی به مصر رسید و فهمید که این پروژه از نظر فیزیکی غیرممکن است، با مشکلی مرگبار روبه‌رو شد: خلیفه به‌شدت دمدمی‌مزاج بود و عادت داشت کسانی را که ناامیدش می‌کردند، اعدام کند.[4]

ابن هیثم برای نجات جان خود، خود را به دیوانگی شدید زد. اموالش مصادره شد و به مدت یک دهه، تا زمان مرگ خلیفه در سال ۱۰۲۱، در حبس خانگی قرار گرفت. او که از وظایف عمومی‌اش خلع شده بود، توجه خود را به رفتار نور معطوف کرد. در کتاب تأثیرگذار خود، «المناظر» (کتاب اپتیک)، که بین سال‌های ۱۰۱۱ تا ۱۰۲۱ نوشته شد، او این فرض یونانیان را که چشم انسان پرتوهایی برای روشن کردن جهان ساطع می‌کند، در هم شکست.[4]

در عوض، او ثابت کرد که بینایی یک فرآیند «درون‌رو» (intromissive) است؛ به این معنی که نور از اشیاء بازتاب یافته و وارد چشم می‌شود. او این کار را نه از طریق بحث‌های انتزاعی فلسفی، بلکه با ساخت اولین «تاریک‌خانه» (camera obscura) و انجام آزمایش‌های فیزیکی دقیق انجام داد. او قانون کامل بازتاب را تدوین کرد و اصرار داشت که فرضیه‌ها باید با شواهد فیزیکی آزمایش شوند؛ و به این ترتیب، پنج قرن پیش از رنسانس اروپا، عملاً پیشگام روش علمی مدرن شد.[4]

در همین حال، در قلمرو پزشکی، ابوعلی حسین بن سینا - که در غرب به نام Avicenna شناخته می‌شود - در حال بازتعریف سلامت انسان بود. او که حوالی سال ۹۸۰ میلادی متولد شد، از همان ابتدا اشتهای سیری‌ناپذیری برای یادگیری داشت؛ تا سن ۱۰ سالگی قرآن را حفظ کرده بود و در ۱۶ سالگی پزشکی حاذق و بسیار پرطرفدار بود.[2]

شاهکار ابن سینا، «قانون در طب»، یک دایره‌المعارف عظیم پنج‌جلدی بود که دانش پزشکی یونانیان، رومیان و دانشمندان اسلامی را نظام‌مند کرد. او مفهوم قرنطینه را برای محدود کردن شیوع بیماری‌های عفونی معرفی کرد، عملکرد دقیق عصب بینایی را شرح داد و بر لزوم انجام آزمایش‌های بالینی برای بررسی اثربخشی داروهای جدید پافشاری کرد.[2]

کتاب قانون چنان جامع و از نظر ساختاری بی‌نقص بود که تا قرن هفدهم به‌عنوان کتاب درسی استاندارد پزشکی در دانشگاه‌های اروپا باقی ماند. با این حال، ابن سینا صرفاً یک پزشک نبود. او فیلسوفی بنیادین بود که منطق ارسطویی را با الهیات اسلامی ادغام کرد و رساله‌های گسترده‌ای درباره ماهیت روح، وجود و مفهوم ذهن به‌عنوان یک لوح سفید نوشت.[2]

در نهایت، محمد بن موسی خوارزمی را داریم؛ دانشمند برجسته «بیت‌الحکمه» در بغداد در حوالی سال ۸۲۰ میلادی. او روزهایش را صرف ترجمه دست‌نوشته‌های یونانی و سانسکریت می‌کرد، اما کارهای ریاضی اصیل خودش، نحوه پردازش منطق و محاسبات توسط انسان را از اساس دگرگون کرد.[3]

بین سال‌های ۸۱۳ تا ۸۳۳، خوارزمی کتاب «الجبر و المقابله» را منتشر کرد؛ متنی بنیادین که اولین راه‌حل سیستماتیک را برای معادلات خطی و درجه دوم ارائه داد. عنوان همین کتاب بود که کلمه «جبر» (algebra) را به دنیای مدرن هدیه داد و نام لاتین‌شده او، یعنی Algoritmi، ریشه مستقیم کلمه «الگوریتم» است.[3]

او همچنین مروج سیستم اعداد هندو-عربی بود - همان چارچوب اعشاری ۱ تا ۱۰ که امروز استفاده می‌کنیم - که در نهایت جایگزین اعداد دست‌وپاگیر رومی در سراسر اروپا شد. توانایی منحصربه‌فرد او در ترکیب حساب هندی با هندسه یونانی، یک زبان جهانی و مقیاس‌پذیر برای محاسبات ایجاد کرد که پایه و اساس همه‌چیز، از حسابداری ساده گرفته تا برنامه‌نویسی کامپیوتری مدرن است.[3]

آنچه این چهار چهره تاریخی را به هم پیوند می‌دهد، صرفاً جغرافیا یا دوران زندگی‌شان نیست، بلکه معماری شناختی زیربنایی آن‌هاست. آن‌ها دانش بشری را نه به‌عنوان مجموعه‌ای از سیلوهای منزوی، بلکه به‌عنوان یک شبکه به‌هم‌پیوسته می‌دیدند. برای آن‌ها، یک پیشرفت در اپتیک طبیعتاً به هندسه نیاز داشت و یک دستاورد در پزشکی به‌طور طبیعی نیازمند فلسفه بود.[6]

در دورانی که دانشجویان و پژوهشگران به‌طور فزاینده‌ای نگران مسیرهای شغلی محدود و تخصص‌گرایی افراطی هستند، صبری خاطرنشان می‌کند که همه‌چیزدانی یک «مسیر معنادار رو به جلو» ارائه می‌دهد. توانایی پیوند دادن حوزه‌های نامرتبط همچنان قابل‌اعتمادترین موتور برای کشفیات واقعی است و ثابت می‌کند که عمیق‌ترین بینش‌ها غالباً در فضاهای نادیده‌گرفته‌شده میان رشته‌ها پنهان شده‌اند.[1][6]