تایید داروی تاواپادون توسط FDA به عنوان نخستین آگونیست انتخابی D1/D5 برای درمان پارکینسون

سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در اواخر سپتامبر ۲۰۲۶، داروی خوراکی تاواپادون با نام تجاری جوومو را برای درمان بیماری پارکینسون در بزرگسالان تایید کرد. این تاییدیه یک نقطه عطف مهم محسوب می‌شود، زیرا تاواپادون نخستین دارویی است که به‌طور انتخابی گیرنده‌های دوپامینی D1 و D5 را در مغز هدف قرار می‌دهد.[1]

این داروی جدید که باید روزی یک‌بار مصرف شود، هم به عنوان درمان مستقل در مراحل اولیه بیماری و هم به عنوان درمان کمکی در کنار داروی استاندارد لوودوپا قابل استفاده است. شرکت داروسازی ابوی که این دارو را از طریق خرید ۸.۷ میلیارد دلاری شرکت سروِل تراپوتیکس به دست آورده، قصد دارد آن را در ماه اکتبر ۲۰۲۶ روانه بازار ایالات متحده کند.[2]

بیماری پارکینسون یک اختلال عصبی پیشرونده است که با کاهش تولید دوپامین در مغز، کنترل حرکات بدن را به شدت مختل می‌کند. در حال حاضر بیش از ۱۱ میلیون نفر در سراسر جهان و حدود ۱.۱ میلیون نفر در ایالات متحده با این بیماری دست‌وپنجه نرم می‌کنند و سالانه ۹۰ هزار تشخیص جدید تنها در آمریکا ثبت می‌شود.

داروهای آگونیست دوپامین سال‌هاست که با تقلید عملکرد این ماده شیمیایی در مغز به بیماران کمک می‌کنند، اما گزینه‌های پیشین عمدتا گیرنده‌های D2 و D3 را فعال می‌کردند. فعال‌سازی این گیرنده‌ها اغلب با عوارض جانبی سنگینی مانند خواب‌آلودگی مفرط روزانه، تورم اندام‌های تحتانی، توهم و اختلالات کنترل تکانه همراه بوده است که استفاده از آن‌ها را برای بسیاری از بیماران غیرممکن می‌کرد.

مکانیسم اثر متفاوت تاواپادون در مغز

تاواپادون با تغییر این مسیر سنتی، رویکرد کاملا متفاوتی را در پیش گرفته است. این دارو با تمرکز انحصاری بر گیرنده‌های D1 و D5 به عنوان یک آگونیست نسبی، تلاش می‌کند تا بدون درگیر کردن مسیرهایی که منجر به عوارض جانبی مخرب می‌شوند، سیگنال‌های حرکتی مغز را تنظیم کرده و کنترل عضلانی بیماران را بهبود بخشد.[1]

دکتر هوبرت فرناندز، محقق ارشد کارآزمایی‌های بالینی این دارو و استاد نورولوژی در کلینیک کلیولند، در این باره می‌گوید که آنچه تاواپادون را منحصربه‌فرد می‌کند، انتخاب‌گری گیرنده D1 است. او توضیح می‌دهد که پزشکان می‌توانند مسیرهای حرکتی را به‌طور موثری تحریک کنند، اما امیدوارند از بار سنگین عوارض جانبی غیرحرکتی که با تحریک D2 همراه است، جلوگیری نمایند.

تایید این دارو بر پایه نتایج موفقیت‌آمیز برنامه جامع کارآزمایی بالینی فاز ۳ موسوم به TEMPO استوار است. در این مطالعات که روی صدها بیمار ۴۰ تا ۸۰ ساله انجام شد، اثربخشی تاواپادون هم در بیماران تازه‌تشخیص‌داده‌شده و هم در بیمارانی که دچار نوسانات حرکتی ناشی از مصرف طولانی‌مدت لوودوپا بودند، با دقت مورد ارزیابی قرار گرفت.

نتایج مطالعات TEMPO-1 و TEMPO-2 نشان داد که مصرف تاواپادون به تنهایی، پس از ۲۶ هفته توانست نمرات مربوط به عملکرد حرکتی و فعالیت‌های روزمره زندگی بیماران را در مقایسه با گروه دارونما به‌طور معناداری بهبود بخشد. در مطالعه TEMPO-1 که روی ۵۲۹ بیمار انجام شد، نمرات ارزیابی جامع پارکینسون در بیمارانی که دوزهای مختلف دارو را دریافت کردند، کاهش قابل‌توجهی یافت.

غلبه بر نوسانات حرکتی در مراحل پیشرفته

در مطالعه TEMPO-3، محققان تاواپادون را به عنوان درمان کمکی به رژیم دارویی بیمارانی که لوودوپا مصرف می‌کردند، اضافه کردند. نتایج نشان داد که این ترکیب توانست زمان روشن یا همان زمان کنترل مطلوب علائم را بدون ایجاد حرکات غیرارادی آزاردهنده، حدود یک ساعت در روز افزایش دهد.[1]

همزمان با افزایش زمان مفید حرکتی، زمان خاموش یا دوره‌هایی که دارو اثر خود را از دست می‌دهد و علائمی مانند لرزش و خشکی عضلات بازمی‌گردند نیز به همان میزان کاهش یافت. این دستاورد برای بیمارانی که سال‌هاست با نوسانات آزاردهنده دارویی درگیر هستند و استقلال خود را از دست داده‌اند، یک پیشرفت حیاتی محسوب می‌شود.

دکتر سیندی زادیکوف، مدیر اجرایی توسعه بالینی علوم اعصاب در شرکت ابوی، تاکید می‌کند که بیماران مصرف‌کننده لوودوپا با گذشت زمان به تنظیمات مکرر دوز نیاز پیدا می‌کنند. او می‌گوید با مکانیسم اثر کاملا جدید تاواپادون، این فرصت بی‌نظیر برای پزشکان فراهم می‌شود تا بیماران را به گونه‌ای متفاوت از درمان‌های فعلی مدیریت کنند.[2]

داده‌های بلندمدت از مطالعه TEMPO-4 که یک دوره تمدید ۸۵ هفته‌ای بود، نشان داد که ۹۳ درصد از بیمارانی که تاواپادون را به عنوان درمان کمکی مصرف می‌کردند، نیازی به افزایش دوز لوودوپای خود پیدا نکردند. همچنین ۹۴ درصد از بیمارانی که تنها تاواپادون مصرف می‌کردند، در طول این مدت نیازی به شروع مصرف لوودوپا نداشتند.

ایمنی، هزینه‌ها و چشم‌انداز آینده

با وجود این نتایج بسیار مثبت، تاواپادون نیز مانند هر داروی دیگری بدون عارضه نیست. شایع‌ترین عوارض جانبی گزارش‌شده در کارآزمایی‌های بالینی شامل حالت تهوع، سردرد، سرگیجه و افت فشار خون وضعیتی بوده است. با این حال، غیبت نسبی عوارض رفتاری شدید که در داروهای نسل قبل دیده می‌شد، نقطه قوت اصلی این داروی جدید به شمار می‌رود.

بر اساس گزارش تحلیلگران موسسه مالی ویلیام بلر، شرکت ابوی قصد دارد جوومو را با قیمت ۴۹۰۰ دلار برای مصرف ۳۰ روزه، یا حدود ۵۸ هزار و ۸۰۰ دلار در سال قیمت‌گذاری کند. این هزینه بالا می‌تواند دسترسی اولیه بیماران را تا زمان نهایی شدن پوشش‌های بیمه‌ای و مذاکرات مدیکر در ایالات متحده محدود سازد و چالش‌هایی را ایجاد کند.

تحلیلگران سیتی‌گروپ پیش‌بینی می‌کنند که پذیرش این دارو در بازار به صورت تدریجی خواهد بود، اما شرکت ابوی هدف‌گذاری فروش ترکیبی بیش از ۵ میلیارد دلار را برای این دارو در نظر گرفته است. این موفقیت تجاری می‌تواند شکست اخیر داروی اسکیزوفرنی این شرکت را که باعث افت ۱۲ درصدی سهام آن شده بود، تا حد زیادی جبران کند.[2]

دکتر اسنها مانتری، مدیر ارشد پزشکی در بنیاد پارکینسون، این تاییدیه را یک اتفاق تاریخی می‌داند. او می‌گوید که جامعه پارکینسون بیش از ۵۰ سال برای گزینه‌های دارویی جدید و بهبودیافته صبر کرده است و او به شدت به داده‌های ایمنی و اثربخشی این دارو امیدوار است تا بیماران در مراحل مختلف از آن بهره‌مند شوند.

اکنون که تاواپادون از محیط کنترل‌شده کارآزمایی‌های بالینی خارج شده و وارد دنیای واقعی درمان می‌شود، نظارت‌های پس از عرضه نقش مهمی در تایید برتری ایمنی آن نسبت به آگونیست‌های سنتی ایفا خواهد کرد. گام بعدی برای محققان، بررسی اثربخشی این دارو در بیماران بالای ۸۰ سال است که از کارآزمایی‌های اولیه کنار گذاشته شده بودند.