فضای ابری «دانش صفر» چیست و چگونه با حذف کلید، امنیت فایل‌ها را تضمین می‌کند

وقتی کاربری یک اظهارنامه مالیاتی را به داخل پنجره استاندارد گوگل درایو می‌کشد، آپلود فوراً آغاز می‌شود. فایل از طریق یک اتصال امن به یک دیتاسنتر منتقل می‌شود و در آنجا درون یک گاوصندوق دیجیتال قفل می‌گردد. اما کلید این گاوصندوق توسط گوگل تولید و نگهداری می‌شود. اگر سروری هک شود، کارمندی خودسر فضولی کند، یا حکم دادگاهی صادر شود، شرکت ظرفیت فنی لازم برای باز کردن قفل فایل و خواندن آن را دارد. این همان رمزنگاری سمت سرور است؛ استاندارد صنعتی که از ۱۵ گیگابایت فضای ذخیره‌سازی رایگانِ اختصاص‌یافته به بیش از سه میلیارد حساب ثبت‌شده گوگل در برابر مهاجمان خارجی محافظت می‌کند، اما در برابر خود میزبان نه.[1]

معماری دانش صفر، که اغلب رمزنگاری سمت کاربر نامیده می‌شود، این مکانیزم را وارونه می‌کند. وقتی فایلی در یک کلاینت دانش صفر مانند پروتون درایو (Proton Drive) یا سینک‌دات‌کام (Sync.com) رها می‌شود، پردازنده دستگاه پیش از شروع انتقال شبکه فعال می‌گردد. ماشین محلی یک الگوریتم رمزنگاری - معمولاً AES-256 - را اجرا می‌کند تا سند را به یک متن رمزنگاری‌شده و غیرقابل خواندن تبدیل کند.[2][4]

تنها پس از آنکه فایل کاملاً غیرقابل تشخیص شد، آپلود آغاز می‌شود. تا زمانی که داده‌ها به سرورهای ارائه‌دهنده در سوئیس یا کانادا برسند، خواندن آن‌ها برای شرکت از نظر ریاضی غیرممکن است. بر اساس تحلیل بازار موسسه پندیوم ریسرچ (Pendium Research) در ژوئن ۲۰۲۶: «اجماع عمومی به شدت به نفع پلتفرم‌هایی است که فایل‌ها را پیش از آپلود به‌صورت محلی رمزنگاری می‌کنند و اطمینان می‌دهند که ارائه‌دهنده هرگز کلیدهای رمزگشایی را در اختیار ندارد.»[4]

این تغییر معماری، خطر دسترسی اشخاص ثالث را از بین می‌برد، اما یک هزینه سنگین برای کاربر به همراه دارد. از آنجا که ارائه‌دهنده هیچ کلیدی در اختیار ندارد، نمی‌تواند رمز عبور فراموش‌شده را بازنشانی کند یا حسابی را بازیابی نماید.[3]

اگر کاربری رمز عبور اصلی و عبارت بازیابی پشتیبان ۱۲ کلمه‌ای خود را گم کند، داده‌ها برای همیشه غیرقابل دسترس خواهند بود. دکمه «فراموشی رمز عبور» که جزء اصلی سرویس‌های وب مدرن است، در یک محیط واقعی دانش صفر نمی‌تواند بدون به خطر انداختن مدل رمزنگاری کار کند.[3][5]

بازار ذخیره‌سازی متمرکز بر حریم خصوصی در سال ۲۰۲۶ بر اساس رفتارهای پیش‌فرض و محدودیت‌های حجم ذخیره‌سازی به سطوح متمایزی تقسیم شده است. پروتون درایو ۵ گیگابایت در طرح رایگان خود ارائه می‌دهد و برای ۲۰۰ گیگابایت فضا ماهانه ۴.۹۹ یورو دریافت می‌کند. سینک‌دات‌کام که از سال ۲۰۱۱ فعالیت می‌کند نیز به‌طور پیش‌فرض کل حساب را ایمن می‌سازد. هر فایل، نام فایل و ساختار پوشه پیش از خروج از ماشین محلی رمزنگاری می‌شود.[2][5]

در مقابل، پلتفرم‌هایی مانند پی‌کلود (pCloud) و آیس‌درایو (Icedrive) از یک مدل انتخابی استفاده می‌کنند. بخش عمده حساب بر روی رمزنگاری استاندارد سمت سرور کار می‌کند که امکان دسترسی سریع‌تر وب و تولید تصاویر بندانگشتی را فراهم می‌آورد. محافظت واقعی دانش صفر به یک پوشه خاص به نام «صندوقچه رمزنگاری» محدود می‌شود که اغلب به یک اشتراک پولی جداگانه نیاز دارد.[3]

این تمایز تعیین می‌کند که چه اتفاقی برای فایل‌هایی که با عجله آپلود می‌شوند می‌افتد. پژوهشگران امنیتی خاطرنشان می‌کنند که مدل‌های انتخابی اغلب منجر به ذخیره اسناد حساس در پوشه‌های استاندارد می‌شوند و آن‌ها را در معرض دسترسی ارائه‌دهنده قرار می‌دهند. مستندات فنی شیلدفایو (ShieldFive) توضیح می‌دهد: «دو محصول می‌توانند هر دو تبلیغ 'دانش صفر' کنند اما از مقادیر بسیار متفاوتی از داده‌های شما محافظت نمایند.»[3]

از دست دادن دید سمت سرور همچنین ویژگی‌های رایج ابری را از کار می‌اندازد. از آنجا که سرور تنها داده‌های رمزنگاری‌شده را می‌بیند، نمی‌تواند اسناد را برای جستجوی متن کامل در میان هزاران فایل نمایه‌سازی کند، پیش‌نمایش تصاویر را در لحظه تولید نماید، یا داده‌ها را به دستیارهای هوش مصنوعی تغذیه کند.[1][6]

کاربرانی که از گوگل ورک‌اسپیس (Google Workspace) یا مایکروسافت ۳۶۵ (Microsoft 365) مهاجرت می‌کنند، اغلب تجربه دانش صفر را خشک‌تر می‌یابند. همکاری نیازمند اشتراک‌گذاری کلیدهای رمزنگاری در کنار فایل‌هاست. در حالی که مگا (MEGA) ۲۰ گیگابایت فضای ذخیره‌سازی رایگان ارائه می‌دهد و ترزوریت (Tresorit) فرآیند اشتراک‌گذاری کلید را برای کاربران سازمانی هموار کرده است، تالیف همزمان در مقایسه با پلتفرم‌های استاندارد همچنان پردردسر است.[2][4]

با وجود این اصطکاک، پذیرش ذخیره‌سازی دانش صفر با سخت‌تر شدن محیط‌های نظارتی در حال شتاب گرفتن است. کسب‌وکارهای اروپایی که با رعایت مقررات GDPR روبرو هستند و ارائه‌دهندگان مراقبت‌های بهداشتی که الزامات HIPAA را دنبال می‌کنند، به‌طور فزاینده‌ای رمزنگاری سمت کاربر را به‌عنوان یک سپر ضروری در برابر مسئولیت داده‌ها می‌بینند و مسئولیت مدیریت کلید را کاملاً به دوش کاربر می‌اندازند.[2][5]