حل معادله ناویر-استوکس توسط اوپن‌ای‌آی؛ چگونه هوش مصنوعی فاتحه اعتبار علمی سنتی را خواند

سباستین بوبک (Sébastien Bubeck)، پژوهشگر اوپن‌ای‌آی (OpenAI)، اصرار دارد که حل مسئله جایزه هزاره ناویر-استوکس (Navier-Stokes) توسط این شرکت، «نقطه اوج تماشایی» مقیاس‌پذیری مستقل هوش مصنوعی است که توسط ۱۰ هزار عامل خودکار در طول ۸۸ ساعت به دست آمده است. اما خط زمانی و ردپای داده‌ها، واقعیت پیچیده‌تری را نشان می‌دهند. در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، تنها چند روز پس از آنکه تریستان باک‌مستر (Tristan Buckmaster)، ریاضیدان دانشگاه نیویورک، و لونت آلپوگه (Levent Alpöge)، پژوهشگر آنتروپیک (Anthropic)، به‌طور خصوصی از یک پیشرفت در معادله‌ای پایه‌ای در دینامیک سیالات خبر دادند، اوپن‌ای‌آی راه‌حل کاملی برای مسئله‌ای گسترده‌تر را اعلام کرد—آن هم با استفاده از یک مکانیسم ریاضی به‌شدت مشابه. این تقادم، بحث شدیدی را برانگیخته است: آیا یک آزمایشگاه پیشگام هوش مصنوعی به‌طور مستقل یک معمای ۹۰ ساله را حل کرده، یا مدل‌های آن شهود منتشرنشده پژوهشگران انسانی را از طریق تاریخچه پرامپت‌هایشان جذب کرده‌اند؟[3][6][7]

مرکز این مناقشه، معادلات ناویر-استوکس است؛ چارچوبی متعلق به قرن نوزدهم برای توصیف حرکت سیالات که جایزه‌ای یک میلیون دلاری از سوی موسسه ریاضیات کلی (Clay Mathematics Institute) برای حل آن تعیین شده است. به مدت یک سال، باک‌مستر و آلپوگه از مدل‌های زبانی بزرگ، از جمله کلود (Claude) متعلق به آنتروپیک و کدکس (Codex) متعلق به اوپن‌ای‌آی، استفاده کردند تا بررسی کنند آیا سیالی که توسط یک نیروی خارجی رانده می‌شود می‌تواند به یک تکینگی (singularity) برسد—نقطه‌ای که در آن سرعت بی‌نهایت می‌شود. کار آن‌ها بر پایه پیشرفت‌های قبلی دیگو کوردوبا (Diego Córdoba) و لوئیس مارتینز-زوروا (Luis Martínez-Zoroa) بنا شده بود و بر یک مکانیسم انفجاری خاص تمرکز داشت که تقریباً هیچ گروه پژوهشی دیگری به‌طور فعال روی آن کار نمی‌کرد.[2][4][5]

به گفته باک‌مستر، این دو نفر در تمام طول عمر پروژه، پیش‌نویس‌ها، کدها و مراحل منطقی خود را مستقیماً در نشست‌های کدکس اوپن‌ای‌آی بارگذاری می‌کردند. وقتی شایعات پیشرفت آن‌ها در اول سپتامبر به گوش اوپن‌ای‌آی رسید، این شرکت بلافاصله یک مدل داخلی منتشرنشده را—که گفته می‌شود بسیار توانمندتر از GPT-6 Astra است—برای حل دقیقاً همان مسئله به کار گرفت. اوپن‌ای‌آی در بیانیه رسمی خود صراحتاً اعتراف می‌کند که این رقابت سرعت را پس از شنیدن شایعات مربوط به آلپوگه و باک‌مستر آغاز کرده و لشکر عظیمی از عوامل را به کار گرفته تا پیش از آنکه پژوهشگران مستقل بتوانند یافته‌های جزئی خود را درباره معادلات اویلر اجباری منتشر کنند، به یک راه‌حل کامل دست یابد.[2][3][7]

تا ۵ سپتامبر، لشکر ۱۰ هزار عامل همزمان اوپن‌ای‌آی، ۱۳۰ میلیارد توکن خروجی تولید کرده و ۲٫۷ میلیون پیام داخلی ارسال کرده بودند تا یک اثبات ۱۶۶ صفحه‌ای ارائه دهند که نشان می‌دهد معادلات ناویر-استوکس اجباری واقعاً می‌توانند در زمان محدود منفجر شوند. تلاش محاسباتی عظیمی که برای طی کردن این مسیر ریاضی با روش جستجوی فراگیر (brute-force) نیاز بود، با نرخ‌های تجاری حدود ۱۵ میلیون دلار هزینه در برداشت؛ رقمی که جایزه یک میلیون دلاری هزاره در برابر آن ناچیز است. اوپن‌ای‌آی اعلام کرده است که قصد ندارد این پاداش مالی را دریافت کند و در عوض، این اقدام را نمایشی از توانمندی‌های استدلالی مدل‌های خود می‌داند.[4][5][7]

درگیری علمی زمانی شعله‌ور شد که اوپن‌ای‌آی برای هماهنگی در اعلام دستاوردها به سراغ این ریاضیدانان رفت. باک‌مستر ادعا می‌کند که در جریان یک گفتگوی پرتنش، بوبک پیشنهاد داد که به انتشار اثبات اوپن‌ای‌آی کمک کند، اما نام آلپوگه را از فهرست نویسندگان حذف کند و دلیل آن را اشتغال او در شرکت رقیب، یعنی آنتروپیک، به‌عنوان یک پیچیدگی ساختاری عنوان کرد. باک‌مستر مدعی است که دو گزینه پیش روی او گذاشته شد: انتشار یک پیشرفت جزئی در حالی که اوپن‌ای‌آی روز بعد راه‌حل کامل را منتشر می‌کند، یا نوشتن یک مقاله انفرادی با اعتبار دادن به مدل اوپن‌ای‌آی، بدون ذکر نام آلپوگه.[2][6]

بوبک این توصیف از مذاکرات را به‌شدت تکذیب می‌کند. او در یک واکنش عمومی در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «من هرگز نخواستم که نام لونت از نویسندگی کار خودش حذف شود.» او تأکید کرد که گفتگو صرفاً بر سر این بود که آیا باک‌مستر می‌تواند رهبری بازنویسی اثبات مجزای اوپن‌ای‌آی را بر عهده بگیرد یا خیر. بوبک استدلال می‌کند که به نظر او نامناسب بود کارمندی از آنتروپیک نویسنده اثباتی باشد که کاملاً توسط سیستم اوپن‌ای‌آی ایجاد شده است، و قصد شرکت این بود که اطمینان حاصل کند تمام افتخارات آکادمیک به پژوهشگران انسانی می‌رسد.[6]

مسئله ساختاری عمیق‌تری که این مناقشه برملا می‌کند، منشأ مبهم داده‌های آموزشی در علمِ مبتنی بر هوش مصنوعی است. اوپن‌ای‌آی در بیانیه رسمی خود اعلام کرد که «برای حل این مسئله به هیچ داده کاربری خاصی دسترسی پیدا نشده است»، اما یک تبصره کلی و حیاتی به آن افزود: این شرکت «نمی‌تواند رد کند که داده‌های ناشناس‌سازی‌شده ناشی از استفاده آن‌ها از محصولات ما، به بهبود مدل‌هایمان کمک کرده باشد.» باک‌مستر می‌گوید وقتی مستقیماً پرسید که آیا مدل روی نشست‌های کدکس آن‌ها آموزش دیده است یا خیر، اوپن‌ای‌آی از ارائه یک پاسخ قطعی طفره رفت.[1][3]

این اعتراف، چارچوب سنتی استناد علمی را از اساس در هم می‌شکند. اگر یک مدل پیشگام، شهود منتشرنشده پژوهشگران انسانی را از طریق تاریخچه پرامپت‌هایشان جذب کند و سپس یک آزمایشگاه ثروتمند، ۱۰ هزار عامل را برای طی کردن خودکار مسیر ریاضی باقی‌مانده به کار گیرد، مرز میان کشف مستقل و سرقت علمی خودکار محو می‌شود. این مناقشه، اضطراب فزاینده‌ای را در میان دانشگاهیان برجسته می‌کند: استفاده از ابزارهای تجاری هوش مصنوعی برای پژوهش، عملاً به معنای تسلیم کردن مالکیت معنوی به ارائه‌دهندگان این پلتفرم‌هاست، آن هم پیش از آنکه کار حتی بتواند مورد داوری همتایان قرار گیرد.[1][2]

اکنون جامعه ریاضیات مانده است و راستی‌آزمایی یک اثبات ۱۶۶ صفحه‌ای تولیدشده توسط ماشین—که در عرض ۱۷ ساعت به زبان صوری‌سازی لین (Lean) ترجمه شده است—در حالی که باید با مناقشه‌ای بر سر اعتبار علمی دست‌وپنجه نرم کند که قوانین فعلی آکادمیک هرگز برای قضاوت درباره آن ساخته نشده‌اند. مسئله دیگر فقط این نیست که آیا معادلات دینامیک سیالات تحت شرایط خاصی فرو می‌پاشند یا خیر، بلکه این است که آیا نهادهای کشف علمی می‌توانند از گزند همان ابزارهایی که اکنون برای جابه‌جایی مرزهای دانش بشری به آن‌ها متکی هستند، جان سالم به در ببرند؟[3][5][7]