«نرمال جدید» اینترنت ایران: چگونه ترافیک شبکه روی ۵۹ درصد تثبیت شد؟

گزارش جدید سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ شرکت کلادفلر (Cloudflare)، تصویری بی‌سابقه از وضعیت زیرساخت‌های ارتباطی ایران ارائه می‌دهد؛ تصویری که نشان‌دهنده استقرار یک «نرمال جدید» در فضای دیجیتال کشور است. بر اساس داده‌های کلادفلر رادار، پس از یک دوره طولانی خاموشی، ترافیک اینترنت ایران اکنون روی ۵۹ درصدِ سطح پیش از قطعی‌ها تثبیت شده است. این عدد صرفاً یک آمار فنی نیست، بلکه نشان‌دهنده تغییرات بنیادین در معماری شبکه، نحوه مسیریابی داده‌ها و شیوه دسترسی شهروندان و کسب‌وکارها به جهان خارج است.[1][2]

برای درک این نرمال جدید، باید به تقویم اختلالات نگاه کرد. از ۲۸ فوریه (۹ اسفند)، یک قطعی گسترده و ۸۸ روزه آغاز شد که ارتباطات بین‌المللی را به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رساند. در این مدت، ترافیک خروجی و ورودی کشور به کسر کوچکی از یک درصد کاهش یافت و بسیاری از مسیریابی‌های پروتکل اینترنت (BGP) مختل شدند. این انزوای دیجیتال، اقتصاد مبتنی بر فناوری و زندگی روزمره میلیون‌ها کاربر را در وضعیت تعلیق قرار داد.[3][4]

نشانه‌های بازگشت اتصال سرانجام در ۲۶ مه (۵ خرداد) رصد شد. در روزهای ابتدایی، ترافیک HTTP به حدود ۴۰ درصد سطح پیش از خاموشی رسید و موجی از امیدواری برای بازگشت به شرایط عادی را ایجاد کرد. در یک مقطع کوتاه، حجم داده‌های ردوبدل‌شده حتی تا ۹۰ درصدِ خط پایه قبلی جهش یافت، اما این افزایش موقتی بود. پس از چند روز نوسان، نمودارهای ترافیک روند نزولی به خود گرفتند و در نهایت روی عدد ۵۹ درصد تثبیت شدند.[1][2][3]

اما این ۵۹ درصد دقیقاً به چه معناست؟ تحلیل‌گران زیرساخت شبکه معتقدند که کاهش ۴۱ درصدی ترافیک به این معنا نیست که نیمی از کاربران دستگاه‌های خود را خاموش کرده‌اند. بلکه این افت، بازتاب‌دهنده یک تغییر مسیر استراتژیک در جریان داده‌هاست. بخش بزرگی از ترافیکی که پیش از این به سمت سرورهای بین‌المللی روانه می‌شد، اکنون مسدود شده یا به اجبار به سمت دیتاسنترهای داخلی هدایت شده است.[4]

کلادفلر برای اندازه‌گیری این تغییرات، از ترکیب داده‌های مربوط به درخواست‌های سیستم نام دامنه (DNS) و بایت‌های HTTP استفاده می‌کند. زمانی که یک کاربر ایرانی تلاش می‌کند وب‌سایتی را باز کند، اگر آن سایت در خارج از کشور میزبانی شود و دسترسی به آن مسدود باشد، درخواست DNS با شکست مواجه شده و ترافیک HTTP شکل نمی‌گیرد. تثبیت روی ۵۹ درصد نشان می‌دهد که سقف پهنای باند بین‌الملل به صورت سیستماتیک محدود شده است.[1][2][6]

یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده این وضعیت، توسعه و اجباری شدن استفاده از «شبکه ملی اطلاعات» (NIN) است. با محدود شدن دسترسی به پلتفرم‌های جهانی، بسیاری از خدمات حیاتی، از بانکداری گرفته تا تاکسی‌های اینترنتی و فروشگاه‌های آنلاین، به طور کامل به زیرساخت‌های داخلی منتقل شده‌اند. این ترافیک داخلی در رادارهای بین‌المللی مانند کلادفلر ثبت نمی‌شود، که همین امر بخشی از افت ترافیک جهانی را توضیح می‌دهد.[4]

در کنار انتقال خدمات به داخل، مفهوم «اینترنت طبقاتی» (Tiered Access) یا آنچه در اسناد فنی به عنوان «اینترنت پرو» شناخته می‌شود، نقش کلیدی در این معماری جدید دارد. در این مدل، دسترسی به اینترنت بین‌الملل بدون محدودیت، به عنوان یک «امتیاز» به نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و کسب‌وکارهای خاص (از طریق لیست سفید) اعطا می‌شود، در حالی که عموم مردم تنها به یک نسخه محدود و فیلترشده از شبکه دسترسی دارند.[4]

این محدودیت‌های چندلایه، الگوهای مصرف کاربران ایرانی را به شکل عجیبی تغییر داده است. یکی از شگفت‌انگیزترین آمارهای منتشر شده، تفاوت فاحش ترافیک دسکتاپ و موبایل است. در حالی که در اکثر کشورهای جهان، گوشی‌های هوشمند فرمانروای بلامنازع ترافیک اینترنت هستند، داده‌ها نشان می‌دهد که ۸۹ درصد ترافیک ثبت‌شده از ایران مربوط به دستگاه‌های دسکتاپ و تنها ۱۱ درصد مربوط به موبایل است.[5]

این ناهنجاری آماری دلایل فنی مشخصی دارد. از یک سو، دور زدن محدودیت‌ها و استفاده از شبکه‌های خصوصی مجازی (VPN) روی رایانه‌های شخصی و شبکه‌های ثابت خانگی و شرکتی پایدارتر است. از سوی دیگر، اپراتورهای تلفن همراه با اعمال محدودیت‌های شدیدتر و اختلالات مداوم در پروتکل‌های رمزنگاری، عملاً دسترسی به اینترنت آزاد را روی گوشی‌های هوشمند بسیار دشوارتر کرده‌اند.[4][5][6]

تغییرات زیرساختی تنها به حجم ترافیک محدود نمی‌شود؛ پروتکل‌های ارتباطی نیز دچار عقب‌گرد شده‌اند. در حالی که جهان به سرعت در حال گذار به پروتکل جدید اینترنت (IPv6) است، گزارش کلادفلر نشان می‌دهد که در طول خاموشی ۸۸ روزه، ترافیک IPv6 ایران به صفر رسید و پس از بازگشت اینترنت نیز هرگز احیا نشد. اکنون زیرساخت کشور تقریباً به طور کامل به پروتکل قدیمی IPv4 وابسته است که ظرفیت و امنیت کمتری دارد.[2]

با وجود این محدودیت‌های بی‌سابقه، انعطاف‌پذیری و مقاومت کاربران ایرانی در برابر انزوای دیجیتال قابل توجه است. داده‌های شرکت‌های تحلیل شبکه مانند کنتیک (Kentik) نشان می‌دهد که ابزارهای دور زدن سانسور، مانند سایفون (Psiphon)، روزانه میزبان میلیون‌ها کاربر فعال از داخل ایران هستند. این تقاضای عظیم نشان می‌دهد که با وجود تثبیت ترافیک روی ۵۹ درصد، میل به اتصال به شبکه جهانی همچنان با قدرت وجود دارد.[6]

کسب‌وکارهای فناوری‌محور نیز در حال تطبیق خود با این نرمال جدید هستند. بسیاری از استارتاپ‌ها برای بقا، معماری نرم‌افزاری خود را به گونه‌ای بازطراحی کرده‌اند که در صورت قطع کامل ارتباطات بین‌المللی، بتوانند روی سرورهای داخلی به کار خود ادامه دهند. این «مقاومت اجباری»، هزینه‌های نگهداری سرورها را به شدت افزایش داده و سرعت توسعه فناوری را کند کرده است.[4]

در چشم‌انداز جهانی، گزارش کلادفلر وضعیت ایران را در کنار اختلالات ناشی از طوفان‌های سهمگین در گوام، زلزله در ونزوئلا و قطعی‌های عمدی در زمان امتحانات در عراق و سودان قرار می‌دهد. با این حال، تفاوت اساسی اینجاست که اختلالات در سایر نقاط جهان معمولاً موقتی و ناشی از حوادث هستند، اما وضعیت ایران نتیجه یک مهندسی شبکه آگاهانه و بلندمدت است.[2][3][4]

در نهایت، تثبیت ترافیک روی ۵۹ درصد، نمادی از تولد یک «اینترنت تکه‌تکه شده» (Splinternet) است. معماری جدید شبکه در ایران نشان می‌دهد که چگونه می‌توان یک کشور را از نظر دیجیتالی ایزوله کرد، در حالی که شریان‌های حیاتی اقتصاد داخلی همچنان به کار خود ادامه می‌دهند. برای میلیون‌ها کاربر ایرانی، این نرمال جدید به معنای نبردی روزمره برای دسترسی به اطلاعات، حفظ ارتباطات بین‌المللی و بقا در دنیایی است که هر روز مرزهای دیجیتال آن تنگ‌تر می‌شود.[1][2]