پرونده شواهد علمی ارتفاع‌زدگی در دماوند: چرا «نوشیدن اجباری آب» کوه‌گرفتگی را درمان نمی‌کند و احتباس مایعات چگونه مغز را تحت فشار می‌گذارد؟

از یک سو، مربیان سنتی کوهنوردی و راهنمایان صعود در کمپ‌های ارتفاعاتی مانند بارگاه سوم دماوند یک قانون طلایی و قدیمی دارند: «آنقدر آب بنوشید تا ادرارتان کاملا شفاف شود؛ اگر در مسیر قله تشنه شدید، یعنی برای پیشگیری از ارتفاع‌زدگی بسیار دیر شده است.» از سوی دیگر، فیزیولوژیست‌های مدرن ارتفاع و انجمن پزشکی حیات وحش (WMS) هشدار می‌دهند که نوشیدن آب فراتر از حس تشنگی، نه تنها کمکی به پیشگیری از بیماری حاد کوهستان (AMS) نمی‌کند، بلکه با برهم زدن تعادل ظریف سدیم در خون، کوهنورد را در معرض خطر مرگبار هیپوناترمی قرار می‌دهد. این تقابل دیدگاه‌ها، بسیاری از ورزشکاران را در ارتفاعات بالا دچار سردرگمی کرده است.[2]

این تضاد آرا، ریشه در یک سوءتفاهم عمیق فیزیولوژیک دارد. در ارتفاعات بالای ۴۰۰۰ متر، بدن انسان برای جبران کمبود فشار نسبی اکسیژن، به طور هوشمندانه‌ای حجم پلاسمای خون را کاهش می‌دهد. این کاهش حجم باعث می‌شود تا غلظت گلبول‌های قرمز در گردش خون افزایش یابد و در نتیجه، ظرفیت حمل اکسیژن به بافت‌های حیاتی بدن به حداکثر برسد. این یک مکانیسم دفاعی و کاملا ضروری برای بقا در محیط‌های خشن کوهستانی است.[3]

این فرآیند که در علم پزشکی به عنوان «دیورز ارتفاع» شناخته می‌شود، باعث افزایش قابل توجه دفع ادرار در روزهای اول صعود می‌گردد. مطالعه‌ای که در نشریه معتبر فیزیولوژی (The Journal of Physiology) منتشر شده، نشان می‌دهد که قرارگیری در معرض هیپوکسی (کمبود اکسیژن) در عرض چند روز باعث کاهش ۱۰ درصدی حجم پلاسما می‌شود. این واکنش سریع، پیش‌نیاز اصلی برای تطبیق سیستم قلبی‌عروقی با شرایط جدید است.[3]

وقتی کوهنوردان با نوشیدن اجباری و مداوم آب سعی می‌کنند این کاهش حجم را به زور جبران کنند، در واقع در حال مبارزه با مکانیسم طبیعی سازگاری بدن خود هستند. پزشکان طب ارتفاع در نشریه The Adventure Medic تاکید می‌کنند که کاهش وزن ۱ تا ۳ کیلوگرمی در روزهای اول صعود، نشانه کم‌آبی خطرناک نیست، بلکه نتیجه دفع بی‌کربنات و تنظیمات فیزیولوژیک است که باید به رسمیت شناخته شود.

شواهد بالینی این موضوع را به وضوح تایید می‌کنند. در یک مطالعه بسیار مهم که در نشریه PLOS One منتشر شد، محققان وضعیت دقیق مایعات بدن ۴۳ نفر (۲۶ مرد و ۱۷ زن) را در شرایط شبیه‌سازی شده ارتفاع ۴۵۰۰ متری به مدت ۱۲ ساعت مورد بررسی و پایش قرار دادند تا ارتباط بین آب بدن و کوه‌گرفتگی را کشف کنند.[1]

نتایج این تحقیق خط بطلانی بر باورهای سنتی کشید: ۴۳ درصد از شرکت‌کنندگان در این بازه زمانی دچار ارتفاع‌زدگی شدند، اما نکته شگفت‌انگیز و خلاف شهود این بود که افراد بیمار، آب کمتری از طریق ادرار از دست داده بودند و احتباس مایعات در بدن آن‌ها به مراتب بیشتر از افراد سالم بود.[1]

داده‌های این تحقیق نشان داد که میزان احتباس مایعات در افراد مبتلا به ارتفاع‌زدگی ۱.۹ میلی‌لیتر بر کیلوگرم در ساعت بود، در حالی که این رقم برای افرادی که سالم مانده بودند تنها ۰.۶ میلی‌لیتر ثبت شد. به عبارت دیگر، داشتن «تراز مثبت آب» و حبس شدن مایعات در بافت‌ها، یکی از قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های ابتلا به بیماری حاد کوهستان بود.[1]

تحقیقات جدیدتر در سال ۲۰۲۶ که در ژورنال Frontiers in Public Health منتشر شد نیز این یافته‌ها را تایید می‌کند. این مطالعه نشان داد که تغییرات در زاویه فاز سلولی (Phase Angle) و شیفت آب به داخل سلول‌ها، ارتباط مستقیمی با شدت علائم ارتفاع‌زدگی دارد. این یعنی مشکل اصلی در ارتفاعات، کمبود آب در کل سیستم بدن نیست، بلکه جابجایی نادرست مایعات به درون سلول‌ها و ناتوانی کلیه‌ها در دفع آب اضافی است.[4]

تورم سلولی ناشی از این احتباس مایعات، فشار داخل جمجمه را به شکل خطرناکی افزایش داده و علائمی نظیر سردرد ضرباندار، حالت تهوع و بی‌خوابی را که مشخصه اصلی کوه‌گرفتگی هستند، به شدت تشدید می‌کند. مغز انسان در فضای بسته جمجمه جایی برای تورم ندارد و هرگونه احتباس آب مستقیما به بافت عصبی فشار وارد می‌کند.[1][4]

در همین راستا، دستورالعمل‌های رسمی انجمن پزشکی حیات وحش (WMS) به صراحت اعلام می‌کند: «نوشیدن اجباری یا بیش از حد آب هرگز به عنوان راهکاری برای پیشگیری از بیماری ارتفاع تایید نشده است و حتی می‌تواند خطر هیپوناترمی را افزایش دهد.» اگرچه جلوگیری از کم‌آبی شدید در کوهستان ضروری است، اما مصرف مایعات باید منطقی باشد.[2]

خطر بزرگتر زمانی رخ می‌دهد که کوهنوردان با نوشیدن مداوم آب خالص و بدون املاح، سدیم خون خود را رقیق می‌کنند. این وضعیت که هیپوناترمی مرتبط با ورزش نام دارد، علائمی دقیقا مشابه با ارتفاع‌زدگی ایجاد می‌کند: سردرد شدید، گیجی، تهوع و خستگی مفرط. تشخیص افتراقی بین این دو حالت در شرایط میدانی بسیار دشوار است.[2]

بسیاری از کوهنوردان با مشاهده این علائم، به اشتباه تصور می‌کنند دچار ارتفاع‌زدگی یا کم‌آبی شده‌اند و در یک چرخه معیوب و مرگبار، آب خالص بیشتری می‌نوشند. این اشتباه مهلک می‌تواند به سرعت به تورم مغزی (HACE)، تشنج و حتی کما در ارتفاعات بالا منجر شود.

تیم تحلیلی فکتلن با بررسی این شواهد علمی نتیجه می‌گیرد که استراتژی «نوشیدن بر اساس تشنگی» (Ad libitum) همراه با تامین کافی الکترولیت‌ها، ایمن‌ترین روش برای صعودهای بلند است. تلاش وسواس‌گونه برای شفاف نگه داشتن کامل رنگ ادرار در ارتفاعات، یک هدف‌گذاری فیزیولوژیک نادرست است که بدن را تحت فشار مضاعف قرار می‌دهد.[5]

راهکار علمی و عملی برای کوهنوردان در صعود به قله‌هایی مانند دماوند و سبلان، استفاده از نوشیدنی‌های ورزشی حاوی سدیم و پتاسیم، رعایت اصول هم‌هوایی و صعود تدریجی، و پرهیز از تحمیل بار اضافی مایعات به کلیه‌هایی است که در حال تطبیق با شرایط سخت کم‌اکسیژنی هستند.[2][5]