چگونه پلاستیک‌های مات و ووووزلاها به تقابل حفاظت از شیرها و تلفات دام در زیمبابوه پایان می‌دهند

در یک صبح زمستانی در آوریل ۲۰۱۴، یک شیر نر ۱۲ ساله از پارک ملی هوانگه در زیمبابوه خارج شد و پسر هفت‌ساله‌ای به نام التون را در روستای مجاور کشت. این فاجعه، مورآنجلز امبیزا، جانورشناس محلی را وادار کرد تا با واقعیتی تلخ درباره محدودیت‌های مرزبندی‌های سنتی در حفاظت از محیط زیست روبه‌رو شود. امبیزا به اینتر پرس سرویس گفت: «فهمیدم که محافظت از شیرها در داخل پارک، اگر همزمان از مردمی که در کنار آن‌ها زندگی می‌کنند محافظت نکنیم، ارزش چندانی ندارد.» این حادثه به شکل‌گیری «اقدام برای حفاظت از حیات وحش» (Wildlife Conservation Action) انجامید؛ سازمانی که به کاهش تنش میان درندگان راس هرم غذایی و جوامع روستایی اختصاص دارد.[1]

این تنش که در اصطلاح رسمی «تعارض انسان و حیات وحش» نامیده می‌شود، با پیشروی توسعه کشاورزی به سمت زیستگاه‌های حفاظت‌شده تشدید می‌شود. پارک ملی هوانگه با وسعتی حدود ۱۴,۶۰۰ کیلومتر مربع از جنگل‌های موپانه و ماسه‌های کالاهاری، میزبان یکی از بزرگ‌ترین جمعیت‌های فیل آفریقا و پناهگاه حیاتی برای حدود ۵۰۰ شیر است. اما این پارک حصارکشی نشده است. وقتی شیرهای نر مسن‌تر از قلمرو خود رانده می‌شوند، یا زمانی که خشکسالی طعمه‌های وحشی را کاهش می‌دهد، این درندگان از مرزهای منطقه حفاظت‌شده عبور کرده و وارد زمین‌های اشتراکی مجاور می‌شوند که در آن‌ها کشاورزی معیشتی رواج دارد.[2][3]

برای خانوارهایی که در این مناطق مرزی زندگی می‌کنند، ورود یک شیر به معنای یک فاجعه اقتصادی است. در مناطقی مانند امبیره، میانگین دستمزد ماهانه حدود ۱۰۸ دلار است. یک گاو تقریباً ۳۰۰ دلار به فروش می‌رسد. از دست دادن یک حیوان به دلیل حمله شبانه یک درنده، در عرض چند دقیقه نزدیک به یک‌چهارم درآمد سالانه یک خانواده را از بین می‌برد. کشاورزان در مواجهه با نابودی دارایی‌های اصلی خود، اغلب با شلیک به شیرها یا آغشته کردن لاشه دام‌ها به سم دست به تلافی می‌زنند؛ تاکتیکی که کفتارها، کرکس‌ها و سایر لاشه‌خواران را نیز در کنار درنده هدف، بی‌هدف از بین می‌برد.[1]

برای شکستن این چرخه، فعالان محیط زیست و رهبران محلی یک مداخله ساده و کم‌هزینه طراحی کرده‌اند که از رفتار شکار خاص گربه‌سانان بزرگ بهره می‌برد: حصار متحرک ضددرنده (بوما). به‌طور سنتی، کشاورزان روستایی گاوهای خود را در آغل‌هایی (کرال) که از تیرک‌های چوبی و شاخه‌های خاردار اقاقیا ساخته شده‌اند، نگهداری می‌کنند. اگرچه این محوطه‌های محکم گله را از نظر فیزیکی محصور می‌کنند، اما از نظر بصری نفوذپذیرند. یک شیر در حال پرسه زدن می‌تواند گاوها را از میان شکاف‌ها ببیند و گاوها نیز می‌توانند شیر را ببینند. وحشت ناشی از این اتفاق اغلب باعث رم کردن گله می‌شود؛ آن‌ها دیوارهای چوبی را می‌شکنند و در تاریکی پراکنده می‌شوند، جایی که به راحتی شکار می‌شوند.

حصارهای متحرک (بوما)، برزنت‌های مات و مقاوم یا ورق‌های پلاستیکی ضخیم را که روی پایه‌های سبک نصب شده‌اند، جایگزین شاخه‌های اقاقیا می‌کنند. از آنجا که شیرها شکارچیانی متکی به بینایی هستند، برای محاسبه مسیر حمله به قفل کردن نگاه خود روی طعمه نیاز دارند. وقتی درنده با یک دیوار یکپارچه از پلاستیک مات روبه‌رو می‌شود، نمی‌تواند حیوانات داخل را ببیند و دام‌ها نیز از حضور شیر در بیرون بی‌خبر می‌مانند. بدون این محرک بصری، شیر نمی‌تواند گله را به رم کردن وادارد و در نهایت از آنجا دور می‌شود.

این حصارهای متحرک علاوه بر بازدارندگی در برابر درندگان، یک مشکل ثانویه کشاورزی را نیز حل می‌کنند. آغل‌های چوبی دائمی، فضولات دام را در یک مکان متمرکز کرده و به بستری برای رشد کنه‌ها و آفات تبدیل می‌شوند. در مقابل، بومای برزنتی به گونه‌ای طراحی شده است که به راحتی باز شده و در مزارع مختلف جابه‌جا شود. با چرخش گاوها در زمین‌های کشاورزی، آن‌ها در طول شب به‌طور طبیعی خاک را کوددهی می‌کنند. این روش احیاکننده، زمین را بدون نیاز به کودهای شیمیایی غنی می‌کند و مستقیماً بازدهی محصول را برای همان کشاورزانی که پیش‌تر حیات وحش را تنها یک دردسر می‌دانستند، افزایش می‌دهد.[1][4]

موانع فیزیکی تنها نیمی از استراتژی همزیستی را تشکیل می‌دهند؛ نیمه دیگر به سیستم‌های هشدار زودهنگام متکی است که توسط خود جوامع مدیریت می‌شوند. سازمان‌های فعال در اطراف هوانگه، ساکنان محلی را به‌عنوان «نگهبانان شیر» استخدام و آموزش داده‌اند. این نگهبانان که به داده‌های ردیابی ماهواره‌ای و مهارت‌های سنتی ردپایابی مجهز هستند، حرکات شیرهای قلاده‌داری را که بیش از حد به مرزهای روستا نزدیک می‌شوند، زیر نظر می‌گیرند.[1]

هنگامی که یک درنده شناسایی می‌شود، نگهبانان از یک بازدارنده صوتی غیرمتعارف استفاده می‌کنند: ووووزلا. این بوق‌های پلاستیکی با رنگ‌های روشن که در طول جام جهانی فوتبال ۲۰۱۰ در آفریقای جنوبی شهرت جهانی یافتند، صدای بلند و یکنواختی تولید می‌کنند که تا کیلومترها شنیده می‌شود. این صدای ناگهانی شیرها را می‌ترساند، الگوهای شکار آن‌ها را مختل کرده و آن‌ها را به سمت پارک عقب می‌راند. همزمان، این صدای متمایز به چوپانان محلی هشدار می‌دهد که یک درنده در منطقه است و آن‌ها را وادار می‌کند تا پیش از تاریکی هوا، دام‌های در حال چرای خود را فوراً به داخل حصارهای مات منتقل کنند.

ترکیب موانع بصری و هشدارهای صوتی نتایج قابل‌توجهی به همراه داشته است. مدل جامعه‌محور امبیزا با موفقیت از حدود ۲.۳ میلیون دلار دام محلی در سراسر منطقه محافظت کرده است. در راستای تقدیر از این تأثیرگذاری، او برنده جایزه ویتلی در سال ۲۰۲۶ شد که بودجه لازم برای گسترش این چارچوب همزیستی به سایر مناطق پرتعارض در شمال زیمبابوه را فراهم می‌کند. داده‌ها نشان می‌دهند که وقتی درآمد روستاییان تضمین می‌شود، کشتارهای تلافی‌جویانه به شدت کاهش می‌یابد و جمعیت محلی شیرها بدون نیاز به اعمال قوه قهریه مسلحانه تثبیت می‌شود.[1]

این موفقیت محلی بازتاب‌دهنده یک تغییر پارادایم گسترده‌تر در سیاست‌های زیست‌محیطی جهانی است. اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، تعارض انسان و حیات وحش را صراحتاً به‌عنوان تهدیدی جدی برای توسعه پایدار و امنیت غذایی طبقه‌بندی کرده و خاطرنشان می‌کند که با کوچک شدن زیستگاه‌ها، این درگیری‌ها تنها بیشتر خواهند شد. مدل سنتی «حفاظت قلعه‌ای» - که بر جداسازی دقیق انسان‌ها از طبیعت از طریق گشت‌های مسلحانه و مرزهای سخت استوار است - به‌طور فزاینده‌ای ناکافی ارزیابی می‌شود.[3]

برای گوشت‌خوارانی با قلمرو وسیع مانند شیرها که برای حفظ تنوع ژنتیکی به مناطق پهناوری نیاز دارند، بقا به توانایی آن‌ها برای عبور ایمن از مناظر تحت تسلط انسان بستگی دارد. اگر هر بار خروج از یک منطقه حفاظت‌شده به یک لاشه مسموم ختم شود، این گونه در نهایت با انقراض محلی مواجه خواهد شد، صرف‌نظر از اینکه هسته مرکزی پارک چقدر خوب مدیریت شود. مداخلات مبتنی بر بوما و ووووزلا ثابت می‌کنند که همزیستی زمانی امکان‌پذیر است که بار اقتصادی حفاظت از دوش فقیرترین ذی‌نفعان برداشته شود.[4]

مدل زیمبابوه با ادغام کنترل آفات، کوددهی خاک و حفاظت از دارایی‌ها در یک استراتژی واحد برای مدیریت حیات وحش، انگیزه‌های اقتصادی کشاورزان را با بقای درندگان همسو می‌کند. آینده شیرهای هوانگه دیگر منحصراً به مرزهای پارک ملی وابسته نیست. این آینده بر استقرار برزنت‌های مات و بوق‌های پلاستیکی استوار است و نشان می‌دهد که پایدارترین راه برای نجات یک درنده راس هرم غذایی، تضمین رفاه انسان‌هایی است که در همسایگی آن زندگی می‌کنند.[4]