موفقیت داروی جدید امژن در فاز سوم کارآزمایی بالینی؛ امیدی تازه برای بیماران مبتلا به شوگرن

برای حدود ۴ میلیون آمریکایی که با بیماری شوگرن زندگی می‌کنند - یک بیماری خودایمنی سیستمیک که در حال حاضر هیچ درمان سیستمیک تاییدشده‌ای از سوی FDA ندارد - نتایج یک کارآزمایی بالینی جدید، اولین شواهد ملموس از یک درمان اصلاح‌کننده بیماری را ارائه می‌دهد. در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶، شرکت امژن اعلام کرد که داروی تحقیقاتی‌اش به نام دازودالیبپ (dazodalibep) در مطالعه فاز سوم OASIZ 301 به هدف اولیه خود دست یافته است. این کارآزمایی کاهش معنادار و از نظر آماری قابل‌توجهی را در فعالیت سیستمیک بیماری در میان بزرگسالان مبتلا به نوع متوسط تا شدید نشان داد، که نقطه عطف مهمی در توسعه یک درمان بالقوه و پیشگام برای این شرایط ناتوان‌کننده به شمار می‌رود.[1][2][5]

این کارآزمایی تصادفی، دوسوکور و کنترل‌شده با دارونما، حدود ۶۲۱ بیمار را برای ارزیابی اثربخشی و ایمنی این پروتئین فیوژن ثبت‌نام کرد. محققان نتایج بیماران را با استفاده از شاخص فعالیت بیماری سندرم شوگرن (ESSDAI) اندازه‌گیری کردند؛ یک ابزار بالینی معتبر ۱۲ دامنه‌ای که فعالیت بیماری را در چندین سیستم اندامی ردیابی می‌کند. از آنجا که شوگرن می‌تواند کل بدن را درگیر کند، ردیابی بهبودهای سیستمیک در این دامنه‌ها، معیار استانداردی است تا مشخص شود آیا یک دارو واقعاً روند زمینه‌ای بیماری را تغییر می‌دهد یا صرفاً علائم موضعی را پنهان می‌کند.[3][4][5]

تا هفته ۴۸ مطالعه، بیمارانی که دازودالیبپ دریافت کرده بودند، در مقایسه با گروه دارونما، بهبودهای بالینی معناداری در نمرات ESSDAI خود نشان دادند. بر اساس داده‌های اولیه منتشرشده توسط امژن، فاصله اولیه در فعالیت بیماری بین گروه درمان و دارونما به سرعت ظاهر شد و از همان هفته چهارم قابل اندازه‌گیری بود. این بهبود زودهنگام در طول باقی‌مانده دوره ارزیابی که تقریباً یک سال به طول انجامید، حفظ شد و شواهدی از یک پاسخ پایدار به این ایمنی‌درمانی هدفمند را در اختیار محققان قرار داد.[2][5]

بیماری شوگرن دومین بیماری شایع روماتیسمی خودایمنی است، اما هنوز در عمل بالینی عمومی به طور گسترده‌ای ناشناخته باقی مانده است. در این شرایط، سیستم ایمنی به اشتباه به غدد تولیدکننده رطوبت بدن حمله می‌کند و منجر به خشکی شدید و مزمن چشم‌ها و دهان می‌شود. با این حال، در موارد سیستمیک متوسط تا شدید مانند آنچه در کارآزمایی OASIZ 301 ارزیابی شد، بیماری بسیار فراتر از غدد گسترش می‌یابد و باعث درد مزمن مفاصل، خستگی ناتوان‌کننده، نوروپاتی، درگیری اندام‌های اصلی و افزایش قابل‌توجه خطر ابتلا به لنفوم می‌شود.[3][5]

از آنجا که در حال حاضر هیچ درمان تاییدشده‌ای وجود ندارد که مسیر اساسی بیماری را تغییر دهد، پزشکان تنها به مدیریت علائم با درمان‌های موضعی، داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی (که برای بیماری‌های دیگر تجویز می‌شوند) و مراقبت‌های تسکینی محدود شده‌اند. دکتر جی برادنر (Jay Bradner)، معاون اجرایی تحقیق و توسعه در امژن، در بیانیه‌ای همراه با نتایج کارآزمایی گفت: «این نتایج گام مهمی رو به جلو برای افرادی است که با بیماری شوگرن زندگی می‌کنند؛ شرایطی با نیازهای برآورده‌نشده قابل‌توجه و بدون گزینه‌های درمانی سیستمیک تاییدشده.» برادنر خاطرنشان کرد که این بهبود سریع، اعتماد شرکت را به برنامه بالینی گسترده‌تر تقویت می‌کند.[5]

دازودالیبپ به عنوان یک پروتئین فیوژن آنتاگونیست لیگاند CD40 (CD40L) بالقوه و پیشگام عمل می‌کند. این دارو به جای سرکوب گسترده کل سیستم ایمنی - که می‌تواند بیماران را در برابر عفونت‌های فرصت‌طلب شدید آسیب‌پذیر کند - به طور خاص سیگنال‌دهی تحریکی بین سلول‌های T، سلول‌های B و سایر سلول‌های ارائه‌دهنده آنتی‌ژن را مختل می‌کند. با مسدود کردن این مسیر ارتباطی خاص در سطح سلولی، دازودالیبپ قصد دارد حمله خودایمنی هدفمندی را که باعث بیماری شوگرن می‌شود، متوقف کند، بدون اینکه قابلیت‌های دفاعی گسترده‌تر بدن را از کار بیندازد. این دقت، نشان‌دهنده یک تغییر قابل‌توجه نسبت به داروهای سنتی سرکوب‌کننده سیستم ایمنی با طیف گسترده است.[1][2][5]

مشخصات ایمنی مشاهده‌شده در کارآزمایی فاز ۳، تطابق نزدیکی با داده‌های اولیه فاز ۲ داشت که پیش از این کاهش ۶.۳ امتیازی در نمرات ESSDAI را در روز ۱۶۹ نشان داده بود. امژن گزارش داد که شایع‌ترین عوارض جانبی - از جمله نازوفارنژیت (التهاب بینی و حلق)، عفونت‌های دستگاه ادراری، فشار خون بالا و واکنش‌های مرتبط با تزریق - در حداقل ۵ درصد از بیماران تحت درمان رخ داده است. این عوارض جانبی عموماً خفیف تا متوسط توصیف شدند و قطع درمان به دلیل عوارض جانبی با نرخ پایینی رخ داد که در هر دو گروه درمان و دارونما متوازن بود.[3][5]

نکته بسیار مهم برای چشم‌انداز نظارتی آینده این دارو، این است که دازودالیبپ سیگنال‌های ایمنی ترومبوآمبولیک - مانند لخته‌های خونی خطرناک - را که نسل‌های قبلی آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضد CD40L را از مسیر خارج کرده بود، نشان نداده است. تلاش‌های گذشته برای هدف قرار دادن این مسیر ایمنی خاص، اغلب در کارآزمایی‌های بالینی به دلیل این خطرات شدید قلبی عروقی رها می‌شدند. اثبات اینکه دازودالیبپ می‌تواند به طور موثری CD40L را بدون تحریک آن مکانیسم‌های لخته‌شدن در یک گروه بزرگ ۶۲۱ نفره مسدود کند، یک دستاورد فنی قابل‌توجه برای کلاس پروتئین‌های فیوژن محسوب می‌شود و یک مانع تاریخی بزرگ را برای این مکانیسم اثر برطرف می‌کند.[3][5]

دکتر غیث نویسه (Ghaith Noaiseh)، دانشیار پزشکی در مرکز پزشکی دانشگاه کانزاس و محقق ارشد مطالعه OASIZ 301، می‌گوید: «بیماران مبتلا به شوگرن با علائم ناتوان‌کننده و تظاهرات سیستمیکی دست و پنجه نرم می‌کنند که هیچ درمان اصلاح‌کننده تاییدشده‌ای برای آن‌ها وجود ندارد. این نتایج اولیه، حمایت بیشتری از دازودالیبپ به عنوان یک درمان نوظهور برای بهبود فعالیت سیستمیک بیماری ارائه می‌دهد و پیشرفت مهمی در این زمینه به شمار می‌رود.» نویسه تاکید کرد که این داده‌ها، تلاش‌های طولانی‌مدت برای یافتن یک مداخله هدفمند برای این گروه از بیماران را تایید می‌کند.[5]

اگرچه امژن هنوز فاصله عددی دقیق بین گروه‌های درمان و دارونما را منتشر نکرده است، اما این شرکت قصد دارد داده‌های آماری دقیق را در یک نشست پزشکی آینده ارائه دهد. میزان دقیق کاهش نمره ESSDAI، همراه با اهداف ثانویه که خشکی، خستگی و درد مفاصل را اندازه‌گیری می‌کنند، تعیین خواهد کرد که این یافته‌های سیستمیک چگونه به بهبود کیفیت زندگی روزمره بیماران ترجمه می‌شوند. تحلیلگران و پزشکان منتظر این مجموعه داده‌های کامل هستند تا مشخصات نهایی تجاری و بالینی دارو را ارزیابی کنند.[4][5]

برنامه توسعه بالینی دازودالیبپ همچنین دومین جمعیت متمایز از بیماران را هدف قرار داده است تا پتانسیل تجویز این دارو را گسترش دهد. یک کارآزمایی موازی فاز ۳، به نام OASIZ 303، در حال حاضر این پروتئین فیوژن را در بیمارانی ارزیابی می‌کند که بار علامتی بالایی دارند - مانند خشکی شدید و خستگی مفرط - اما فعالیت کلی بیماری سیستمیک در آن‌ها کمتر است. این کارآزمایی برای دربرگرفتن بیمارانی طراحی شده است که زندگی روزمره‌شان به شدت تحت تاثیر بیماری قرار گرفته، حتی اگر سیستم‌های اندامی آن‌ها هنوز به شدت درگیر نشده باشد.[2][5]

انتظار می‌رود ارزیابی این کارآزمایی دوم در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۶ به پایان برسد و آخرین قطعه از پازل بالینی مراحل پایانی را برای امژن فراهم کند. اگر بسته داده‌های ترکیبی اثربخشی و ایمنی از هر دو مطالعه OASIZ با موفقیت از تاییدیه نظارتی پشتیبانی کند، دازودالیبپ می‌تواند به اولین درمان سیستمیک هدفمند تبدیل شود که برای شرایطی که در حال حاضر کاملاً به مدیریت علائم وابسته است، وارد بازار می‌شود. چنین تاییدیه‌ای می‌تواند استاندارد مراقبت را برای میلیون‌ها بیماری که سال‌ها منتظر یک پیشرفت اصلاح‌کننده بیماری بوده‌اند، به طور اساسی تغییر دهد.[1][3][5]