پرتودرمانی پنج‌روزه به‌اندازه جراحی در مهار سرطان موضعی پروستات مؤثر است و بی‌اختیاری ادرار بسیار کمتری ایجاد می‌کند

در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶، پژوهشگران در نشست سالانه انجمن انکولوژی پرتویی آمریکا (ASTRO) داده‌های بلندمدتی را ارائه کردند که رویکرد درمان سرطان موضعی پروستات را دستخوش تغییری بنیادین می‌کند. نتایج کارآزمایی بالینی فاز ۳ موسوم به «PACE-A» نشان داد که یک پروتکل پرتودرمانی هدفمند پنج‌روزه، بیماری را درست به اندازه عمل جراحی مهار می‌کند و در عین حال، بیمار را از عوارض جانبی شدید در امان نگه می‌دارد.[1][4]

مردانی که ابتلای آن‌ها به تومورهای پروستات در مراحل اولیه تشخیص داده می‌شود، مدت‌هاست با دوراهی دشواری میان برداشتن کامل پروستات (پروستاتکتومی رادیکال) و پرتودرمانی مرسوم که چند هفته طول می‌کشد مواجه بوده‌اند. کارآزمایی PACE-A در پی یافتن پاسخی برای این پرسش بود که آیا پرتودرمانی استریوتاکتیک بدن (SBRT) — که دوزهای بسیار متمرکزی را تنها در پنج جلسه سرپایی می‌تاباند — می‌تواند نتایجی هم‌تراز با جراحی داشته باشد؟ نتایج به‌دست‌آمده، نخستین شواهد تصادفی‌سازی‌شده‌ای هستند که این دو شیوه نوین را مستقیماً با یکدیگر مقایسه می‌کنند.[1][2]

این کارآزمایی ۱۲۳ مرد را در هشت مرکز درمانی در بریتانیا میان اوت ۲۰۱۲ تا فوریه ۲۰۲۲ مورد بررسی قرار داد. شرکت‌کنندگان که عمدتاً دچار بیماری موضعی با خطر کم یا متوسط بودند، به‌طور تصادفی در دو گروه جراحی و پرتودرمانی پنج‌جلسه‌ای SBRT قرار گرفتند.[1][4]

از نکات حائز اهمیت در طراحی این مطالعه این بود که هورمون‌درمانی (مهار آندروژن) که اغلب همراه با پرتودرمانی برای کوچک کردن تومور تجویز می‌شود، کاملاً کنار گذاشته شد. از آنجا که هورمون‌درمانی عوارض ویژه خود را به همراه دارد، حذف آن به پژوهشگران اجازه داد تا اثرات عملکردی مستقیم پرتودرمانی را در برابر تیغ جراحی به‌طور دقیق و تفکیک‌شده بسنجند.[4]

کنترل بلندمدت سرطان

پس از پیگیری میانگین هشت‌ساله، نتایج مربوط به مهار تومور در هر دو گروه فوق‌العاده نزدیک به هم بود. داده‌ها نشان داد که ۹۱ درصد از بیماران تحت درمان با SBRT هیچ‌گونه بازگشت بالینی یا بیوشیمیایی بیماری را تجربه نکردند. در گروه جراحی نیز ۸۴ درصد از افراد در همین مدت‌زمان مشابه، وضعیت بدون بازگشت را حفظ کردند.[1][3]

اگرچه این برتری عددی به نفع پرتودرمانی بود، پژوهشگران تأکید کردند که با توجه به حجم جامعه نمونه و تعداد بسیار اندک بازگشت تومور در کل مطالعه، این اختلاف از نظر آماری معنادار محسوب نمی‌شود. در تمام این مطالعه تنها ۱۳ بیمار دچار شکست درمانی بالینی شدند؛ یعنی ۵ نفر در گروه پرتودرمانی SBRT و ۸ نفر در گروه جراحی.[4]

نیکولاس ون آس (Nicholas van As)، پژوهشگر ارشد این طرح و متخصص بالینی سرطان در تراست سلطنتی مارسدن (The Royal Marsden NHS Foundation Trust)، این نتایج را در نشست عمومی انجمن ASTRO ارائه کرد. او تأکید کرد پیام اصلی این پژوهش، ماندگاری و پایداری هر دو رویکرد است. ون آس خاطرنشان کرد: «هر دو روش سرطان را به بهترین شکل مهار کردند، اما روش SBRT در زمینه کنترل ادرار و حفظ عملکرد جنسی، برتری‌های کاملاً ملموس و واضحی از خود نشان داد.»[1][2]

این نرخ بالای کنترل بیماری، همخوانی نزدیکی با نتایج مطالعه گسترده‌تر PACE-B دارد که پیش از این نشان داده بود اثربخشی SBRT دست‌کمی از دوره‌های طولانی‌تر پرتودرمانی مرسوم ندارد. آن مطالعه بزرگ‌تر مشخص کرده بود که ۹۶ درصد از بیماران با ویژگی‌های بالینی مشابه پس از گذشت پنج سال، بدون بازگشت تومور به زندگی ادامه دادند که این موضوع اثربخشی پروتکل فشرده پنج‌روزه را بیش از پیش اثبات می‌کند.[1][3]

حفظ کیفیت زندگی

بزرگ‌ترین تفاوت میان این دو رویکرد، در معیارهای مرتبط با کیفیت زندگی، به‌ویژه کارکرد دستگاه ادراری خود را نشان داد. در نقطه ارزیابی پنج‌ساله، تنها ۸ درصد از مردانی که تحت پرتودرمانی پنج‌روزه قرار گرفته بودند اعلام کردند به دست‌کم یک پد بهداشتی ادرار در روز نیاز دارند؛ درحالی‌که این رقم در میان بیماران گروه جراحی به ۴۸ درصد می‌رسید.[1][4]

این اختلاف ۴۰ درصدی در نرخ بی‌اختیاری ادرار، فاکتوری تعیین‌کننده برای بیمارانی است که می‌خواهند بین این گزینه‌ها تصمیم بگیرند. عمل جراحی پروستاتکتومی رادیکال ذاتاً خطر آسیب به اسفنکتر ادراری و اعصاب پیرامونی را در پی دارد؛ در مقابل، تکنیک SBRT با استفاده از تصویربرداری‌های پیشرفته موقعیت دقیق بافت پروستات را نقشه‌برداری می‌کند و اجازه نمی‌دهد تابش اشعه به بافت‌های سالم مجاور آسیبی وارد کند.[1][3]

در ارزیابی عملکرد جنسی در بازه بلندمدت نیز نتایج به‌شدت به سود روش غیرجراحی بود. امتیازات اعلام‌شده توسط بیماران پیرامون توانایی نعوظ که در مقیاسی ۲۵ امتیازی (با نمره بالاتر به‌معنای کارکرد بهتر) ثبت شد، در طول پنج سال در هر دو گروه روندی نزولی داشت؛ با این حال، میانگین این امتیاز در گروه SBRT عدد ۱۹ باقی ماند، درحالی‌که در گروه جراحی به ۵ سقوط کرد.[1]

از گذشته یکی از دغدغه‌های اصلی پرتودرمانی پروستات، احتمال بروز عوارض و سمیت در دستگاه گوارش بوده است؛ چراکه رکتوم (راست‌روده) دقیقاً در مجاورت غده پروستات قرار دارد. بااین‌حال، داده‌های مطالعه PACE-A نشان داد که مشکلات متوسط تا شدید روده‌ای در هر دو گروه درمانی بسیار نادر بود و این نگرانی دیرینه درباره بروز عوارض دیرهنگام گوارشی بر اثر دوزهای متمرکز SBRT تا حد زیادی برطرف شد.[1][4]

در ارزیابی‌های پنج‌ساله، پژوهشگران تنها یک مورد از بروز عوارض روده‌ای درجه ۲ یا بالاتر را در گروه پرتودرمانی ثبت کردند و هیچ موردی در گروه جراحی گزارش نشد. عوارض ادراری-تناسلی نیز وضعیتی مشابه داشت؛ به‌طوری‌که تنها دو مورد عارضه درجه ۲ یا بالاتر پس از SBRT و یک مورد پس از جراحی مشاهده شد. این ارقام کارنامه ایمنی درخشان این برنامه پنج‌جلسه‌ای را تأیید می‌کنند.[4]

تغییر در الگوی درمان

پیش‌بینی می‌شود این یافته‌ها روند جلسات اولیه مشاوره‌ای میان اورولوژیست‌ها، متخصصان پرتودرمانی و بیماران تازه‌تشخیص‌داده‌شده را تغییر دهد. از آنجا که بیمار ابتدا معمولاً به جراح اورولوژی مراجعه می‌کند، گزینه‌های پرتودرمانی در مشاوره‌های اولیه کمتر از حد انتظار مطرح می‌شدند. اکنون داده‌های این کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده نشان می‌دهد SBRT را می‌توان هم‌تراز با جراحی به‌عنوان یک گزینه اصلی و هم‌ارز مطرح کرد.[2][4]

عمار کیشان (Amar U. Kishan)، انکولوژیست پرتوی در دانشگاه UCLA و رئیس پنل سرطان‌های ادراری-تناسلی ASTRO، به تأثیرات عملی این داده‌ها اشاره کرد و گفت: «این داده‌های بلندمدت تصویر بسیار کامل‌تری از آنچه هر روش در پی دارد پیش روی بیمار می‌گذارد؛ چراکه برای بیماران علاوه بر زنده‌ماندن، کیفیت زندگی و توانایی عملکردی روزمره نیز اولویتی حیاتی دارد.»[1]

حرکت به سمت مدل درمانی پنج‌روزه، مزایای لجستیکی و مالی چشمگیری نیز برای سیستم‌های سلامت به همراه دارد. در پرتودرمانی سنتی، بیمار ناچار است تا هشت هفته هر روز به بیمارستان مراجعه کند که این امر بار سنگینی بر دوش بیمار و منابع بالینی می‌گذارد. خلاصه کردن این درمان در یک هفته، دسترسی و راحتی را به شکلی محسوس افزایش می‌دهد.[1][2]

پژوهشگران کارآزمایی PACE-A با حذف متغیر مداخله‌گر هورمون‌درمانی، شرایطی را فراهم کردند که بتوان این دو روش موضعی را کاملاً خالص و بدون حاشیه با یکدیگر مقایسه کرد. داده‌های حاصل از این بررسی دست بیمار را باز می‌گذارد تا بر اساس تفاوت‌های مکانیکی و زیستی مشخص میان برداشتن بافت از طریق تیغ جراحی یا تابش هدفمند امواج، تصمیمی آگاهانه بگیرد.[3][4]

اگرچه تمرکز این آزمایش به‌طور مشخص روی مردان با ریسک متوسط و مطلوب بود، برنامه‌های تحقیقاتی PACE در حال بررسی اثربخشی SBRT در سرطان‌های پروستات با خطر بالاتر نیز هستند. تا زمان تکمیل آن پژوهش‌ها، داده‌های فعلی استانداردی شفاف برای موارد موضعی تعیین کرده‌اند و ثابت می‌کنند دیگر نیازی نیست مردان برای به دست آوردن درمان قطعی، کیفیت زندگی‌شان را فدا کنند.[1][4]