سازوکار بازار کاکائو: چرا قیمت شکلات بالاخره در حال کاهش است؟

احتمالاً طی دو سال گذشته در قفسه‌ی شیرینی‌فروشی یا راهروی فروشگاه مواد غذایی، فشار افزایش قیمت را احساس کرده‌اید. اندازه‌ی شکلات مورد علاقه‌ی شما کوچک‌تر شد، در حالی که قیمت پودر کاکائوی مرغوب برای پروژه‌های پخت و پز آخر هفته‌ی شما بی‌سروصدا دو برابر شد. این واقعیتِ پیامدِ یک بحران تاریخی در بازار جهانی کاکائو بود، جایی که قیمت‌ها به اوج بی‌سابقه‌ای رسید و تولیدکنندگان شیرینی را مجبور کرد تا در دستور پخت‌های خود تجدید نظر کنند. اما تب این بحران بالاخره شکسته است. پس از ماه‌ها کمبود و هزینه‌های سرسام‌آور، زنجیره‌ی تأمین جهانی در حال تجربه‌ی یک اصلاح بزرگ است. برای دوستداران شکلات، نانوایان خانگی و صنعت گسترده‌تر دسر، آسودگی مورد انتظار بالاخره در حال حرکت در خط لوله است و نوید بازگشت به حالت عادی را برای یکی از محبوب‌ترین مواد اولیه‌ی جهان می‌دهد.[4]

مقیاس سقوط قیمت حیرت‌آور است. قیمت جهانی کاکائو تقریباً ۷۵ درصد از اوج خود کاهش یافته و از رکورد بالای بیش از ۱۲,۰۰۰ دلار در هر تن متریک در اواخر سال ۲۰۲۴ به حدود ۳,۱۰۰ دلار در اوایل سال جاری سقوط کرد و سپس در ماه آگوست امسال نزدیک به ۵,۷۰۰ دلار تثبیت شد. این وارونگی چشمگیر به این معنی است که بازار به شدت از یک کسری بی‌سابقه‌ی ۴۰۰,۰۰۰ تنی به مازاد پیش‌بینی شده تا ۴۰۰,۰۰۰ تن برای فصل جاری تغییر کرده است. تحلیلگران و معامله‌گران کالا شاهد وقوع یک چرخه‌ی رونق و رکود کلاسیک در زمان واقعی هستند، زیرا همان نیروهایی که قیمت‌ها را به اوج رساندند، اکنون معکوس شده و بازار را با دانه‌های کاکائو پر کرده‌اند.[1][6]

برای درک اینکه چرا امروز قیمت‌ها به این سرعت در حال کاهش هستند، ابتدا باید بررسی کنیم که چرا اصلاً افزایش یافتند. زنجیره‌ی تأمین جهانی کاکائو بسیار متمرکز است، به طوری که ساحل عاج (Ivory Coast) و غنا (Ghana) در مجموع تقریباً ۷۰ درصد از دانه‌های کاکائوی جهان را تولید می‌کنند. هنگامی که الگوی آب و هوایی ال‌نینو (El Niño) خشکسالی شدیدی را به غرب آفریقا آورد، این تنش زیست‌محیطی با شیوع بیماری «جوانه‌ی متورم» (swollen shoot disease) و کاهش بازده درختان کاکائوی پیر تشدید شد. برداشت محصول به شدت کاهش یافت و بازار را با کسری جدی مواجه کرد. وحشت در میان خریداران ایجاد شد و کمبود ناشی از آن، قیمت‌های عمده‌فروشی را به بالاترین حد خود رساند و موج شوکی ایجاد کرد که در نهایت به هر شیرینی‌فروشی و سوپرمارکتی در جهان رسید.[1][3]

در بازارهای کالایی، یک ضرب‌المثل قدیمی وجود دارد که معامله‌گران باتجربه به آن عمل می‌کنند: قیمت‌های بالا، قیمت‌های بالا را درمان می‌کنند. از آنجایی که کاکائوی خام به طور سرسام‌آوری گران شد، تولیدکنندگان شکلات چاره‌ای جز سازگاری برای محافظت از حاشیه‌ی سود خود نداشتند. آن‌ها به طور گسترده‌ای به «کوچک‌سازی تورمی» (shrinkflation) روی آوردند—به آرامی اندازه‌ی شکلات‌ها و تخم‌مرغ‌های عید پاک را کاهش دادند—و دستور پخت‌های خود را بازنگری کردند تا کره‌ی کاکائوی گران‌قیمت را با چربی‌های جایگزین ارزان‌تر جایگزین کنند. این تخریب شدید تقاضا به این معنی بود که فرآوری جهانی، که در صنعت به عنوان «آسیاب کردن» (grindings) شناخته می‌شود، به طور قابل توجهی کاهش یافت. تنها در اروپا، آسیاب کردن در سه‌ماهه‌ی دوم ۴.۶ درصد کاهش یافت، در حالی که بازارهای آسیایی کاهش‌های شدیدتری را تجربه کردند زیرا خریداران به سادگی از پرداخت قیمت‌های بالا خودداری کردند.[1][4][5]

همزمان، شرایط محیطی که باعث بحران شده بود، شروع به بهبود کرد. باران‌های مناسب به غرب آفریقا بازگشتند، بازده محصول سالم‌تری را احیا کردند و گلدهی جدید درختان کاکائو را پیش از برداشت اصلی تقویت کردند. این بهبودی قوی بوده است: هیئت کاکائوی غنا اخیراً افزایش ۲۵.۶ درصدی در برداشت کاکائوی خود برای فصل ۲۰۲۵/۲۶ را گزارش کرد که به ۷۵۰,۰۰۰ تن متریک رسید. در همین حال، ورود محموله‌ها به بندر در ساحل عاج در مقایسه با دوره‌ی مشابه سال گذشته ۲۰ درصد افزایش یافت. ناگهان، بازار با مازاد دانه‌هایی پر شد که خریداران—که قبلاً خطوط تولید خود را کاهش داده بودند—دیگر به آن حجم‌های اضطراری نیاز نداشتند.[3][7]

با این حال، اگر امروز وارد یک سوپرمارکت شوید، ممکن است تعجب کنید که چرا با وجود سقوط عمده‌فروشی، قیمت شکلات همچنان سرسختانه بالا باقی مانده است. این اختلاف به دلیل سازوکارهای پیچیده‌ی بازار قراردادهای آتی مالی است. شرکت‌های بزرگ شکلات‌سازی کاکائوی خود را به صورت نقدی نمی‌خرند؛ آن‌ها آن را ماه‌ها قبل با استفاده از قراردادهای آتی خریداری می‌کنند تا عرضه‌ی خود را تثبیت کنند. شکلاتی که اکنون در قفسه‌های خرده‌فروشی قرار دارد، با استفاده از مواد خامی تولید شده که قیمت آن‌ها هنوز حدود ۷,۰۰۰ تا ۸,۰۰۰ دلار در هر تن بود. تولیدکنندگان در حال حاضر این هزینه‌های تاریخی را به مصرف‌کنندگان منتقل می‌کنند، که یک تأخیر آزاردهنده بین بازار کالا و فاکتور خرید ایجاد می‌کند.[2]

مشاوران زنجیره‌ی تأمین انتظار دارند که قیمت‌های خرده‌فروشی بالاخره تا پایان سال ۲۰۲۶ کاهش یابد، که همزمان با ورود محصولات جدید و ارزان‌تر از غرب آفریقا خواهد بود. تا آن زمان، صنعت در حال گذراندن یک دوره‌ی انتقال حساس است. در حالی که مصرف‌کنندگان مشتاقانه منتظر خوراکی‌های ارزان‌تر و اندازه‌های بزرگ‌تر هستند، سقوط ناگهانی قیمت، شوک اقتصاد کلانی را در غرب آفریقا ایجاد کرده است. کاکائو تقریباً ۴۰ درصد از درآمد صادراتی ساحل عاج و حدود ۱۵ درصد از درآمد غنا را تشکیل می‌دهد. برای تقریباً دو میلیون کشاورز و وابستگان آن‌ها که به این محصول متکی هستند، نوسان از یک سود غیرمنتظره به سقوط قیمت، ماهیت متزلزل و اغلب بی‌رحمانه‌ی سیستم غذایی جهانی را برجسته می‌کند.[1][2]

با نگاه به آینده، بازار همچنان نسبت به تغییرات اقلیمی بسیار حساس است و تضمین می‌کند که داستان کاکائو هرگز واقعاً به پایان نمی‌رسد. هواشناسان در حال حاضر در حال ردیابی یک سامانه‌ی ال‌نینو جدید هستند که می‌تواند شرایط گرم‌تر و خشک‌تری را به اقیانوس آرام استوایی بازگرداند و به طور بالقوه دوباره درختان کاکائوی غرب آفریقا را تحت فشار قرار داده و بازدهی آینده را کاهش دهد. با این حال، در حال حاضر، مازاد عظیم، یک حائل راحت برای صنعت فراهم می‌کند. همانطور که زنجیره‌ی تأمین دانه‌های اضافی را هضم می‌کند، ذائقه‌ی شیرین جهان می‌تواند منتظر یک دوره‌ی ثبات باشد، و اطمینان حاصل کند که لذت ساده‌ی یک دسر شکلاتی همچنان در دسترس باقی بماند.[3][6]