تحلیل داده‌ها: همسوسازی مجدد جریان‌های تجارت جهانی؛ کاهش ۱.۲ درصدی «فاصله ژئوپلیتیک» در سال ۲۰۲۵

یک فرض رایج در مورد اقتصاد جهانی مدرن این است که تنش‌های ژئوپلیتیک فزاینده باعث انقباض گسترده در تجارت بین‌المللی شده است. واقعیت پیچیده‌تر است. در حالی که سرفصل‌ها بر تعرفه‌ها و جداسازی تمرکز دارند، حجم تجارت جهانی در سال ۲۰۲۵ در واقع به رکورد ۳۵ تریلیون دلار رسید. با این حال، در زیر این رشد کلی، معماری تجارت جهانی به طور اساسی در حال همسوسازی مجدد است.[1]

این تغییر نه در مورد میزان تجارت جهانی، بلکه در مورد این است که چه کسی با چه کسی تجارت می‌کند. در سال ۲۰۲۵، «فاصله ژئوپلیتیک» تجارت جهانی – معیاری که همسویی سیاسی شرکای تجاری را ردیابی می‌کند – به میزان ۱.۲ درصد کاهش یافت. این امر نشان‌دهنده ادامه یک روند ساختاری است که از سال ۲۰۱۷ تاکنون شاهد کاهش ۷ درصدی در فاصله ژئوپلیتیک تجاری بوده است.[1]

برای اندازه‌گیری این تغییر، اقتصاددانان به «فاصله نقطه ایده‌آل» (IPD) متکی هستند، معیاری که از سوابق رأی‌گیری مجمع عمومی سازمان ملل متحد استخراج می‌شود. با کمی‌سازی اینکه کشورها چند وقت یکبار با هم رأی می‌دهند، محققان می‌توانند نزدیکی ژئوپلیتیک هر دو ملت را ترسیم کنند. هنگامی که این داده‌ها با جریان‌های تجاری دوجانبه مقایسه می‌شوند، یک الگوی واضح پدیدار می‌شود: تجارت به طور فزاینده‌ای بین متحدان سیاسی جریان دارد تا رقیبان.[2]

کشش‌پذیری تجارت نسبت به فاصله ژئوپلیتیک در سال‌های اخیر به شدت افزایش یافته است. قبل از سال ۲۰۱۸، همسویی سیاسی تأثیر ناچیزی بر حجم کل تجارت داشت. امروزه، داده‌های فدرال رزرو نشان می‌دهد که افزایش یک واحدی در فاصله ژئوپلیتیک با کاهش ۸ درصدی در جریان‌های تجاری دوجانبه مرتبط است.[2]

با این حال، این اثر «دوست‌محوری» (Friendshoring) در تمام بخش‌ها یکسان نیست. داده‌ها یک انشعاب شدید را بر اساس شدت فناوری کالاهای مورد معامله نشان می‌دهند. بخش‌های فناوری پیشرفته، به ویژه آن‌هایی که به هوش مصنوعی، نیمه‌رساناها و مواد معدنی حیاتی مربوط می‌شوند، نسبت به اصطکاک ژئوپلیتیک بسیار حساس هستند.[1][2]

در سال ۲۰۲۵، تجارت کالاهای مرتبط با هوش مصنوعی در سطح جهانی تقریباً ۳۷ درصد افزایش یافت و به عنوان یک موتور اصلی برای رشد کلی تجارت عمل کرد. با این حال، این گسترش به شدت در بلوک‌های همسو متمرکز بود. اقتصادهای پیشرفته فعالانه در حال تغییر مسیر زنجیره‌های تأمین فناوری پیشرفته خود هستند تا قرار گرفتن در معرض رقبای ژئوپلیتیک را به حداقل برسانند و امنیت را بر کارایی اقتصادی محض اولویت دهند.[1]

در مقابل، تولیدات کم‌فناوری و تجارت مواد خام در برابر فاصله ژئوپلیتیک به طرز چشمگیری انعطاف‌پذیر باقی مانده‌اند. کشورهایی که از نظر سیاسی همسو نیستند، همچنان مقادیر زیادی کالاهای مصرفی، محصولات کشاورزی و مواد اولیه را مبادله می‌کنند. این عدم کشش در بخش‌های کم‌فناوری، به لحاظ ریاضی، شدت جداسازی فناوری پیشرفته را در ارقام کلی تجارت جهانی پنهان می‌کند.[2]

عدم کشش‌پذیری تجارت کم‌فناوری ناشی از واقعیت‌های اقتصادی بنیادین است. برای کالاهای مصرفی و مواد اولیه، هزینه بازسازی کامل زنجیره‌های تأمین در کشورهای همسو از نظر سیاسی اغلب بیشتر از ریسک‌های حفظ شبکه‌های موجود است. از آنجایی که این کالاها به ندرت تهدیدات مستقیم امنیت ملی ایجاد می‌کنند، دولت‌ها انگیزه کمتری برای اعمال تعرفه‌های سختگیرانه یا کنترل صادرات دارند و اجازه می‌دهند کارایی بازار جریان را دیکته کند.[2]

نقش چین در این سیستم در حال همسوسازی مجدد به طور خاص نامتقارن است. در حالی که صادرات این کشور همچنان به بازارهای دور از نظر ژئوپلیتیک نفوذ می‌کند – اغلب با تغییر مسیر به سمت بالا برای تأمین قطعات صنعتی به کشورهای واسطه – واردات آن از همان شرکای دور به شدت کاهش یافته است. این پویایی نابرابری‌های تجاری دوجانبه را گسترش می‌دهد و پیکربندی مجدد زنجیره‌های ارزش جهانی را تسریع می‌کند.[1][2]

برای اقتصادهای در حال توسعه، این هندسه متغیر هم ریسک‌ها و هم فرصت‌هایی را به همراه دارد. کشورهایی که می‌توانند خود را به عنوان اتصال‌دهنده‌های بی‌طرف یا قطب‌های تولید جایگزین – مانند چندین عضو آسه آن (ASEAN) و مکزیک – معرفی کنند، سهم بیشتری از سرمایه‌گذاری جهانی را به خود اختصاص می‌دهند. در همین حال، کشورهایی که به شدت به یک بلوک ژئوپلیتیک واحد وابسته هستند، در برابر تغییرات ناگهانی سیاست‌ها آسیب‌پذیری بیشتری دارند.[1]

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) به عنوان یک شاخص پیشرو برای تعیین محل استقرار جریان‌های تجاری آتی عمل می‌کند و به سمت تجزیه بیشتر اشاره دارد. صندوق‌های سرمایه‌گذاری به طور فزاینده‌ای سرمایه را بر اساس نزدیکی ژئوپلیتیک تخصیص می‌دهند و بازارهای دور را جریمه می‌کنند. همانطور که جریان‌های سرمایه در شبکه‌های متحد متمرکز می‌شوند، زیرساخت‌های فیزیکی مورد نیاز برای حمایت از تجارت فناوری پیشرفته به ناچار از آن پیروی خواهند کرد و شکاف ژئوپلیتیک کنونی را برای سال‌های آینده تثبیت می‌کنند.[3]

در نهایت، داده‌ها نشان می‌دهند که جهانی‌سازی به پایان نمی‌رسد، بلکه در حال جهش است. اقتصاد جهانی در حال گذار به یک سیستم دو لایه است: یک شبکه بسیار محدود و امنیت‌محور برای فناوری‌های پیشرفته، که بر روی یک بازار گسترده و انعطاف‌پذیر برای کالاهای روزمره قرار گرفته است. درک این تمایز برای هدایت تجارت بین‌المللی در دهه آینده ضروری است.[4]