تعریف مرز میان «کربن صفر خالص» و «خنثی‌سازی کربن» و نقش مجاز جبران‌سازی‌ها

با انتشار استاندارد ایزو ۱۴۰۶۸-۱ در نوامبر ۲۰۲۳، چارچوب بین‌المللی حاکم بر ادعاهای اقلیمی شرکت‌ها، رسماً دو مفهومی را که مدت‌ها به جای یکدیگر استفاده می‌شدند – خنثی‌سازی کربن و انتشار خالص صفر – از هم جدا کرد. این استاندارد جدید، سلسله مراتبی قابل تأیید ایجاد می‌کند، جایگزین دستورالعمل قدیمی پی‌ای‌اس ۲۰۶۰ شده و مرزهای سخت‌گیرانه‌ای را برای نحوه محاسبه، کاهش و جبران ردپای گازهای گلخانه‌ای توسط نهادها تعیین می‌کند.[2]

تمایز بین این دو اصطلاح بر توالی اقدامات اقلیمی و سازوکارهای خاص بازار داوطلبانه کربن استوار است. خنثی‌سازی کربن به عنوان یک مکانیسم تعادل فوری عمل می‌کند. یک سازمان انتشار فعلی خود را محاسبه کرده و حجم معادل آن اعتبار کربن را برای جبران خریداری می‌کند. در مقابل، کربن صفر خالص به عنوان یک تحول ساختاری بلندمدت عمل می‌کند و مستلزم حذف فیزیکی بخش عمده‌ای از انتشار گازهای گلخانه‌ای یک نهاد، پیش از اعمال هرگونه جبران‌سازی است.[3][4]

بر اساس ائتلاف کربن صفر خالص سازمان ملل، دستیابی به وضعیت کربن صفر خالص مستلزم کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تا حد ممکن نزدیک به صفر است. در عمل، مطابق با چارچوب‌هایی مانند طرح اهداف مبتنی بر علم (Science Based Targets)، این امر کاهش مطلق حداقل ۹۰ درصدی را در کل زنجیره ارزش یک شرکت تا سال ۲۰۵۰ الزامی می‌کند. تنها ۱۰ درصد باقیمانده – که انتشار باقیمانده نامیده می‌شود – قابل خنثی‌سازی است.[1]

نوع اعتبار کربنی مجاز تحت هر استاندارد، تفاوت این دو ادعا را بیشتر می‌کند. خنثی‌سازی کربن اجازه استفاده از جبران‌سازی‌های اجتنابی را می‌دهد. این اعتبارات توسط پروژه‌هایی تولید می‌شوند که از انتشار آتی جلوگیری می‌کنند، مانند پرداخت به یک مالک زمین برای عدم برداشت جنگل یا تأمین مالی یک پروژه انرژی تجدیدپذیر در یک کشور در حال توسعه. در این حالت، حجم کلی کربن در جو کاهش نمی‌یابد؛ بلکه خط مبنای پیش‌بینی شده انتشار آتی کاهش می‌یابد.[3][4]

چارچوب‌های کربن صفر خالص به صراحت اعتبارات اجتنابی را برای خنثی‌سازی رد می‌کنند. همانطور که توسط «انرژی اینوویشن» در ژوئن ۲۰۲۴ تشریح شد، هدف کربن صفر خالص نیازمند حذف دائمی کربن است. این‌ها پروژه‌هایی هستند که به طور فعال دی‌اکسید کربن موجود را از جو استخراج کرده و آن را به طور پایدار ذخیره می‌کنند، با استفاده از روش‌هایی مانند جذب مستقیم هوا، هوازدگی تقویت‌شده سنگ‌ها یا جنگل‌کاری با ریشه‌های عمیق.[5]

مرز اندازه‌گیری نیز به طور قابل توجهی متفاوت است. ادعای خنثی‌سازی کربن می‌تواند محدود باشد. یک شرکت ممکن است یک خط تولید خاص، یک رویداد شرکتی واحد، یا مصرف مستقیم برق عملیاتی خود (دامنه ۲) را خنثی از نظر کربن اعلام کند، در حالی که انتشار گازهای گلخانه‌ای تولید شده توسط زنجیره تأمین خود را نادیده می‌گیرد. تحلیل «آپ‌تو‌یو» از ایزو ۱۴۰۶۸-۱ اشاره می‌کند که اگرچه استاندارد جدید این قوانین را سخت‌تر می‌کند، اما خنثی‌سازی همچنان یک ادعای انعطاف‌پذیرتر و محلی‌تر باقی می‌ماند.[2]

کربن صفر خالص چنین بخش‌بندی‌هایی را مجاز نمی‌داند. این استاندارد شامل انتشار گازهای گلخانه‌ای دامنه ۱، دامنه ۲ و دامنه ۳ می‌شود. دامنه ۳ – که شامل انتشار غیرمستقیم از تأمین‌کنندگان، حمل و نقل محصولات و استفاده نهایی از کالاهای فروخته شده است – اغلب بیش از ۷۰ درصد از کل تأثیر اقلیمی یک شرکت را تشکیل می‌دهد. تعهد به کربن صفر خالص، نهاد را ملزم به کربن‌زدایی کل این شبکه می‌کند.[3]

گذار از پی‌ای‌اس ۲۰۶۰ به ایزو ۱۴۰۶۸-۱ نشان‌دهنده سخت‌گیری عمدی در مقررات است. سازمان‌هایی که در حال حاضر تحت گواهینامه پی‌ای‌اس ۲۰۶۰ هستند، یک دوره گذار ۲۴ ماهه دارند که در دسامبر ۲۰۲۵ به پایان می‌رسد تا با الزامات جدید ایزو هماهنگ شوند. استاندارد به‌روز شده، خنثی‌سازی کربن را نه به عنوان یک نقطه پایان، بلکه به عنوان یک مرحله انتقالی در مسیر رسیدن به کربن صفر خالص در نظر می‌گیرد.[2]

ارزیابی «سیلورا» از این دو استاندارد، خطر دوگانه‌شماری و فریب زیست‌محیطی (گرین‌واشینگ) را هنگام درهم‌آمیختن این اصطلاحات برجسته می‌کند. اگر شرکتی ادعای وضعیت کربن صفر خالص کند در حالی که به شدت به جبران‌سازی‌های اجتنابی ارزان متکی باشد، اتکای ساختاری خود به سوخت‌های فسیلی را به اشتباه نشان می‌دهد. این تناقض باعث شده است که نظارت‌های نظارتی افزایش یابد، به طوری که حوزه‌های قضایی مانند اتحادیه اروپا در حال حرکت به سمت ممنوعیت ادعاهای زیست‌محیطی مبهمی هستند که صرفاً بر جبران‌سازی متکی‌اند.[3]

سازوکارهای مالی بازار داوطلبانه کربن در پاسخ به این تعاریف در حال تغییر هستند. اعتبارات اجتنابی، که از لحاظ تاریخی با قیمت‌های پایین‌تری معامله می‌شدند، با کاهش تقاضا از سوی شرکت‌هایی مواجه هستند که به دنبال تأیید دقیق کربن صفر خالص هستند. در مقابل، بازار برای حذف کربن با دوام بالا در حال گسترش است، علیرغم اینکه این اعتبارات در حال حاضر به ازای هر تن متریک به طور قابل توجهی گران‌تر هستند.[4]

استانداردهای مرجع و صفحات توضیحی ذکر شده، تعاریف فنی را ارائه می‌دهند اما حاوی نقل قول‌های مستقیمی از مقامات یا نویسندگان نام‌برده نیستند، که نشان‌دهنده ماهیت مبتنی بر اجماع این چارچوب‌ها است. تمرکز صرفاً بر تفاوت‌های ریاضی و رویه‌ای بین دو سطح تعهد اقلیمی باقی می‌ماند.[6]

با نزدیک شدن به پایان مهلت پی‌ای‌اس ۲۰۶۰ در دسامبر ۲۰۲۵، بخش شرکت‌ها با یک ضرب‌الاجل سخت برای ممیزی ادعاهای اقلیمی خود مواجه است. نهادهایی که قبلاً برای اعلام خنثی‌سازی کربن به جبران‌سازی‌های اجتنابی متکی بودند، باید یا در کربن‌زدایی ساختاری برای دستیابی به کربن صفر خالص سرمایه‌گذاری کنند یا بازاریابی عمومی خود را برای انطباق با مرزهای سخت‌گیرانه‌تر چارچوب جدید ایزو تنظیم نمایند.[2]