باور، زمان و شخصیت: سه معیار متمایزکننده اسطوره، افسانه و قصه‌های عامیانه

در سه‌ماهه اول سال ۱۹۶۵، «ژورنال فولکلور آمریکا» (Journal of American Folklore) جلد ۷۸ خود را منتشر کرد که حاوی مقاله‌ای ۱۷ صفحه‌ای از ویلیام باسکام، انسان‌شناس، با عنوان «اشکال فولکلور: روایت‌های منثور» بود. این مقاله به دنبال حل یک مشکل آکادمیک دیرینه بود: استفاده‌ی بی‌قاعده از اصطلاحاتی مانند اسطوره، افسانه و قصه عامیانه برای توصیف هر داستان سنتی که شامل جادو یا هیولا باشد. باسکام پیشنهاد کرد که حضور ماوراءالطبیعه معیار کاملاً اشتباهی است. در عوض، او استدلال کرد که خطوط تقسیم واقعی بین این اشکال روایی در این نهفته است که جامعه مبدأ، زمان وقوع، شخصیت‌های اصلی و حقیقت ظاهری آن‌ها را چگونه می‌بیند.[2][4]

چارچوب سه‌بخشی باسکام مشخص کرد که طبقه‌بندی یک داستان به رابطه‌اش با مخاطب بستگی دارد. او نوشت: «اسطوره‌ها روایت‌های منثوری هستند که در جامعه‌ای که در آن بازگو می‌شوند، به عنوان گزارش‌های صادقانه از آنچه در گذشته دور رخ داده است، در نظر گرفته می‌شوند.» آن‌ها تاریخ‌های مقدس یک فرهنگ هستند که هم به عنوان الهیات و هم به عنوان علم اولیه عمل می‌کنند تا منشأ جهان، پدیده‌های طبیعی و وجود انسان را توضیح دهند.[1][2]

از آنجایی که اسطوره‌ها به دوران اولیه، پیش از شکل‌گیری جهان به صورت کنونی، می‌پردازند، شخصیت‌های اصلی آن‌ها به ندرت انسان هستند. در عوض، آن‌ها شامل خدایان، الوهیت‌ها و موجودات ماوراءالطبیعه‌ای هستند که اعمالشان واقعیت را شکل می‌دهد. روایت یونانی هرکول که ۱۲ خوان خود را به پایان می‌رساند، یا کیهان‌شناسی نورس درباره درخت جهان ایگدراسیل، در اصل به عنوان داستان‌های سرگرم‌کننده مصرف نمی‌شدند. برای فرهنگ‌هایی که آن‌ها را خلق کردند، این روایت‌ها حقایق بنیادینی بودند که آیین‌های مذهبی و ساختارهای اجتماعی را تأیید می‌کردند.[1][3]

افسانه‌ها فضای متفاوتی را در طیف باور اشغال می‌کنند. مانند اسطوره‌ها، افسانه‌ها نیز عموماً توسط راوی و مخاطب، واقعی یا حداقل ریشه در واقعیت تاریخی دارند. با این حال، آن‌ها در دوره‌ای به مراتب کمتر دور، در زمانی که جهان تقریباً شبیه امروز بود، تنظیم شده‌اند. شخصیت‌های اصلی در افسانه‌ها انسان هستند نه خدا، اگرچه اغلب دارای ویژگی‌های قهرمانانه اغراق‌آمیز هستند یا با رویدادهای معجزه‌آسا روبرو می‌شوند.[2]

پیوند تاریخی افسانه‌ها به این معنی است که آن‌ها معمولاً به یک مکان خاص و یک دوره زمانی مشخص گره خورده‌اند. به عنوان مثال، افسانه رابین هود، قویاً با دوران سلطنت ریچارد شیردل در انگلستان بین سال‌های ۱۱۸۹ تا ۱۱۹۹ مرتبط است. در حالی که ماجراهای خاص ممکن است با شاخ و برگ همراه باشند، روایت در قلمرو امکان عمل می‌کند. در سال ۱۹۹۰، تیموتی آر. تانگرلینی، فولکلوریست، افسانه را به عنوان روایتی تاریخی‌شده تعریف کرد که منعکس‌کننده باور عامیانه است و ارزش‌های مشترک گروهی را که به سنت آن تعلق دارد، دوباره تأیید می‌کند.[4]

در مقابل، قصه‌های عامیانه تنها مقوله‌ای در سه‌گانه باسکام هستند که جامعه مبدأ صراحتاً آن‌ها را تخیلی می‌داند. آن‌ها روایت‌های سکولاری هستند که عمدتاً برای سرگرمی یا آموزش اخلاقی گفته می‌شوند و کاملاً از الزام باور جدا هستند. از آنجایی که نیازی نیست با تاریخ مقدس یا سوابق تاریخی یک فرهنگ همسو باشند، قصه‌های عامیانه بسیار سازگارند و اغلب در مرزهای جغرافیایی و زبانی مهاجرت می‌کنند.[2][3]

زمان وقوع یک قصه عامیانه عمداً مبهم است و اغلب با فرمول‌های آغازینی مانند «یکی بود یکی نبود» یا «در یک پادشاهی خاص» مشخص می‌شود. این بی‌مکانی به داستان اجازه می‌دهد بدون از دست دادن یکپارچگی ساختاری خود، منتقل شود. شخصیت‌ها معمولاً انسان‌های معمولی، حیوانات با ویژگی‌های انسان‌گونه یا موجودات جادویی مانند پری‌ها و غول‌ها هستند. وقتی یک قصه عامیانه با فرمول «تا ابد به خوبی و خوشی زندگی کردند» به پایان می‌رسد، به عنوان یک پرانتز بسته عمل می‌کند و به شنونده یادآوری می‌کند که رویدادهای پیشین صرفاً یک اختراع بوده‌اند.[3]

در حالی که سه معیار باسکام – زمان، باور و شخصیت – یک مبنای تحلیلی تمیز را فراهم می‌کنند، مرزهای بین این مقوله‌ها در عمل بسیار نفوذپذیر هستند. داستان‌ها اغلب با تکامل نظام‌های اعتقادی یک جامعه در طول قرن‌ها، از یک طبقه‌بندی به طبقه‌بندی دیگر مهاجرت می‌کنند. روایتی که به عنوان یک اسطوره مقدس شروع می‌شود، می‌تواند با محو شدن مذهبی که حقیقت آن را تأیید می‌کرد، به یک افسانه و در نهایت به یک قصه عامیانه تنزل یابد.[2][5]

این تنزل به ویژه در سنت‌های سلتیک (Celtic) مشهود است. پیتر برسفورد الیس، مورخ، اشاره کرد که «به نظر می‌رسد ایرلندی‌ها قهرمانان خود را به خدا و خدایان خود را به قهرمان تبدیل کرده‌اند.» «لوغ» (Lugh)، خدای خورشید ایرلندی، که زمانی یک شخصیت الهی محوری در اساطیر سلتیک و عضو برجسته «توآتا دی دانان» (Tuatha Dé Danann) بود، با مسیحی شدن ایرلند، جایگاه مقدس خود را از دست داد. در طول نسل‌های متوالی داستان‌سرایی شفاهی، این الوهیت به «لوغ-کرومین» (Lugh-chromain) – یک موجود ماوراءالطبیعه کوچک – تقلیل یافت که در نهایت به مفهوم قصه عامیانه مدرن «لپرکان» (leprechaun) انگلیسی شد.

مناظر فیزیکی اغلب داستان‌هایی را که هر سه مقوله را همزمان در هم می‌آمیزند، لنگر می‌اندازند. «گذرگاه غول‌پیکر» (Giant’s Causeway)، یک سازند زمین‌شناسی متشکل از ده‌ها هزار ستون بازالتی در هم تنیده در شهرستان آنتریم، ایرلند شمالی، نمونه بارز این امر است. روایت «فیون مک‌کومال» (Fionn mac Cumhaill)، غول ایرلندی، که این گذرگاه را برای مبارزه با یک رقیب اسکاتلندی می‌سازد، بسته به دوره و مخاطبی که آن را می‌شنود، هم به عنوان یک اسطوره منشأ برای آن منظره، هم به عنوان یک افسانه قهرمان محلی، و هم به عنوان یک قصه عامیانه بسیار شاخ و برگ‌دار عمل می‌کند.

در نهایت، تمایز بین این اشکال بیشتر در مورد مردمی که داستان را می‌گویند، آشکار می‌کند تا خود داستان. وقتی جامعه‌ای روایتی را به عنوان اسطوره طبقه‌بندی می‌کند، در واقع الهیات بنیادی خود را اعلام می‌کند. وقتی یک شخصیت تاریخی را به مقام افسانه ارتقا می‌دهد، ارزش‌های فرهنگی و هویت ملی خود را مدون می‌کند. و هنگامی که یک قصه عامیانه را به اشتراک می‌گذارد، حکمت عملی و مرزهای اخلاقی را از طریق فاصله امن داستان‌های تخیلی منتقل می‌کند.[3][5]

فولکلوریست‌های مدرن همچنان از چارچوب ۱۹۶۵ باسکام استفاده می‌کنند، زیرا عنصر انسانی داستان‌سرایی را در مرکز قرار می‌دهد. با تجزیه و تحلیل اینکه آیا یک جامعه روایتی را در گذشته دور یا گذشته نزدیک قرار می‌دهد، و آیا با آن به عنوان حقیقت مقدس یا سرگرمی تخیلی رفتار می‌کند، محققان می‌توانند معماری روان‌شناختی و فرهنگی جامعه‌ای را که داستان را زنده نگه می‌دارد، ترسیم کنند.[4][5]