معماری یک تراژدی: هرم گوستاو فریتاگ چگونه قوس دراماتیک داستان‌های کلاسیک را ترسیم می‌کند

ساختار یک فیلم‌نامه استاندارد ۱۲۰ صفحه‌ای یا یک رمان تجاری ۳۰۰ صفحه‌ای را در نظر بگیرید. پشت ضرب‌آهنگِ تقریباً هر روایت مدرن غربی، یک مدل هندسی پنج‌نقطه‌ایِ واحد نشسته است که در اصل فقط و فقط برای اندازه‌گیری یک چیز طراحی شده بود: سرنوشت شوم و گریزناپذیر یک قهرمان تراژیک. این چارچوب دیکته می‌کند که چه زمانی تنش باید بالا برود، چه زمانی قهرمان داستان باید با آزمون نهایی خود روبه‌رو شود و چه زمانی روایت باید به سمت پایان خود شتاب بگیرد.

ریشه این مدل به گوستاو فریتاگ برمی‌گردد؛ یک رمان‌نویس و منتقد آلمانی قرن نوزدهمی که می‌خواست بفهمد چرا بعضی نمایشنامه‌ها مخاطب را میخکوب می‌کنند، در حالی که بعضی دیگر از نفس می‌افتند. فریتاگ در کتاب خود به نام «تکنیک درام» (Die Technik des Dramas) در سال ۱۸۶۳، ضرب‌آهنگ ساختاری تئاتر کلاسیک یونان و نمایشنامه‌های پنج‌پرده‌ای ویلیام شکسپیر را تحلیل کرد. او به این نتیجه رسید که تراژدی‌های موفق همیشه یک شکل متقارن و هرمی به خود می‌گیرند.

پلتفرم نویسندگی ریدزی (Reedsy) در تحلیلی که در سال ۲۰۲۰ از این مدل ارائه داد، توضیح می‌دهد: «هرم فریتاگ یک چارچوب ساختاری دراماتیک است که توسط گوستاو فریتاگ توسعه یافته است.» چارچوب اصلی سال ۱۸۶۳، یک روایت را به پنج مرحله مجزا تقسیم می‌کرد: مقدمه، کنش صعودی، نقطه اوج، بازگشت یا کنش نزولی، و در نهایت فاجعه.[4]

مرحله اول، یعنی مقدمه یا گشایش، به عنوان پی و فونداسیون هرم عمل می‌کند. در اینجا، نویسنده وضعیت موجود را تثبیت می‌کند، شخصیت‌های اصلی را معرفی کرده و مرزهای مکانی و زمانی روایت را مشخص می‌کند. بر اساس راهنمای ساختاری ارائه‌شده توسط اسکوئیبلر (Squibler)، «هرم فریتاگ یک ساختار داستانی است که روایت را به پنج پرده مجزا تقسیم می‌کند» و پرده اول صرفاً به این اختصاص دارد که پیش از شروع هرگونه درگیری، پای مخاطب را در دنیای داستان سفت کند.[1]

شیب روبه‌بالای هرم، نشان‌دهنده کنش صعودی است. این مرحله با یک حادثه محرک آغاز می‌شود؛ اختلالی که قهرمان داستان را مجبور می‌کند از وضعیت امن و تثبیت‌شده خود خارج شود. در طول این پرده دوم، پیچیدگی‌ها چند برابر می‌شوند، خطرات افزایش می‌یابند و تنش روایی به طور پیوسته به سمت قله این مدل هندسی بالا می‌رود.

دقیقاً در مرکز مدل اصلی فریتاگ، نقطه اوج قرار دارد. برخلاف تفسیرهای مدرن که اغلب نقطه اوج را در نزدیکی‌های پایان داستان قرار می‌دهند، فریتاگ آن را دقیقاً در وسط پرده سوم جای داد. در تراژدی کلاسیک، این همان نقطه بی‌بازگشت است؛ لحظه‌ای که قهرمان داستان یک تصمیم مرگبار می‌گیرد یا به حقیقتی ویرانگر پی می‌برد که سرنوشتش را مهر و موم می‌کند.

شیب روبه‌پایین هرم، کنش نزولی است. در تراژدی‌های شکسپیر مانند «مکبث» یا «هملت»، این پرده چهارم جایی است که عواقب نقطه اوج، شروع به از هم پاشیدن زندگی قهرمان داستان می‌کند. تنش از بین نمی‌رود؛ بلکه شتاب روایت به سمت پایین بیشتر می‌شود، زیرا قهرمان کنترل نیروهایی را که در طول کنش صعودی آزاد کرده بود، از دست می‌دهد.

مرحله نهایی مدل ۱۸۶۳، فاجعه است. از آنجا که فریتاگ صراحتاً در حال نقشه‌برداری از تراژدی بود، هرم او با یک گره‌گشایی تر و تمیز یا یک پیروزی فاتحانه به پایان نمی‌رسید. این هرم با نابودی قهرمان تمام می‌شد و نظم را تنها از طریق سقوط نهایی او به جهان بازمی‌گرداند؛ یک پایان تلخ اما گریزناپذیر.[4]

در طول ۱۶۰ سال پس از آن، آموزش مدرن نویسندگی به طور سیستماتیک مدل فریتاگ را برای استفاده تجاری تغییر داده است. پلتفرم‌های معاصری مانند مسترکلس (MasterClass) اکنون نسخه اصلاح‌شده‌ای از این هرم را آموزش می‌دهند و آن را به یک الگوی هفت‌مرحله‌ای بسط داده‌اند که «فاجعه» نهایی را با «گره‌گشایی» و «پایان‌بندی» جایگزین می‌کند. این تغییر، نشان‌دهنده ترجیح فرهنگی گسترده‌تر برای پایان‌های پیروزمندانه یا حل‌وفصل‌شده نسبت به تراژدی‌های کلاسیک است.[3]

پلتفرم نرم‌افزاری کمپ‌فایر (Campfire) خاطرنشان می‌کند که اگرچه مدل اصلی به طور خاص برای تراژدی‌های پنج‌پرده‌ای ساخته شده بود، اما منطق زیربنایی آن در مورد تشدید و رهاسازی تنش همچنان کاربرد جهانی دارد. این هرم با ترسیم مسیر احساسی مخاطب به جای صرفاً نقاط داستانی شخصیت‌ها، موتور محرک قابل‌اعتمادی برای شتاب روایت فراهم می‌کند.[5]

با این حال، تقارن سفت و سخت مدل فریتاگ، انتقاد ساختارگرایان معاصر را برانگیخته است. پلتفرم کریتیوایندی (Creativindie) تاکید می‌کند که داستان‌های تجاری مدرن معمولاً از یک ساختار سه‌پرده‌ای استفاده می‌کنند که در آن کنش صعودی درصد بسیار بیشتری از روایت را اشغال می‌کند و به جای مرکز ریاضی داستان، نقطه اوج را به یک‌چهارم پایانی آن هل می‌دهد.[2]

با وجود این اقتباس‌های مدرن و بحث‌های ساختاری، هرم ۱۸۶۳ همچنان الفبای بنیادین داستان‌گویی غربی است. چه یک نویسنده در حال ساختن یک سقوط تراژیک باشد و چه سفر پیروزمندانه یک قهرمان، اصول هندسی گشایش، تشدید، نقطه اوج و فرود، همچنان بر معماری قوس روایی حاکم هستند.