مناقشه بر سر شواهد: چرا استراتژی جدید سازمان جهانی بهداشت برای طب سنتی با واکنش شدید مواجه شده است

برای دهه‌ها، سیاست‌های جهانی سلامت بر اساس یک دوگانگی سختگیرانه عمل کرده‌اند: از یک سو پزشکی زیستی مدرن و مبتنی بر شواهد، و از سوی دیگر، روش‌های سنتی یا جایگزین. اما با رونمایی سازمان جهانی بهداشت (WHO) از «استراتژی جهانی طب سنتی ۲۰۲۵-۲۰۳۴»، این خط تقسیم به کانون یک مناقشه شدید علمی و روش‌شناختی تبدیل شده است.[2][6]

نقشه راه ده ساله سازمان جهانی بهداشت با هدف ادغام طب سنتی، مکمل و یکپارچه (TCIM) در سیستم‌های بهداشتی ملی در سراسر جهان تدوین شده است. هدف این است که دسترسی جهانی به مراقبت‌های ایمن و موثر فراهم شود، با اذعان به اینکه روش‌های درمانی باستانی همچنان منبع اصلی مراقبت‌های بهداشتی برای میلیاردها نفر، به ویژه در جهان در حال توسعه، باقی مانده‌اند.[2][3][4]

با این حال، یک نقد تند و تیز که اخیراً در نشریه «بی‌ام‌جی» (The BMJ) منتشر شده، استدلال می‌کند که سازمان جهانی بهداشت اساساً در حال به خطر انداختن یکپارچگی علمی برای دستیابی به این ادغام است. این سرمقاله که توسط ائتلافی از پزشکان و کارشناسان سیاست‌گذاری سلامت نوشته شده، سازمان جهانی بهداشت را متهم می‌کند که برای پذیرش درمان‌هایی که اثربخشی خود را در کارآزمایی‌های بالینی دقیق ثابت نکرده‌اند، استانداردهای شواهد را کاهش می‌دهد.[1][5]

هسته اصلی این اختلاف بر سر نحوه تعریف «شواهد» توسط جامعه پزشکی است. استاندارد طلایی برای پزشکی مدرن، «کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده» (RCT) است که یک مداخله خاص را برای اندازه‌گیری تأثیر دقیق آن در مقایسه با دارونما (پلاسیبو) جدا می‌کند. منتقدان بی‌ام‌جی استدلال می‌کنند که استراتژی سازمان جهانی بهداشت با تأیید مطالعات مشاهده‌ای و «داده‌های دنیای واقعی» به عنوان اثبات کافی برای ادغام روش‌های سنتی، این الزام را دور می‌زند.[1]

نویسندگان در نشریه بی‌ام‌جی نوشتند: «با وجود ادعای اینکه شواهد باید مقدم بر ادغام باشند، این استراتژی همچنین به کشورهای عضو اجازه می‌دهد تا قبل از وجود داده‌های استاندارد اثربخشی و ایمنی عمومی، طب مکمل و جایگزین (CAM) را تأمین مالی و ادغام کنند، که از نظر اخلاقی و روش‌شناختی غیرقابل دفاع است.» آن‌ها هشدار می‌دهند که این رویکرد خطر مشروعیت بخشیدن به مداخلات اثبات‌نشده از دوران پیشا-علمی را به همراه دارد.[1][5]

اهمیت این تغییر روش‌شناختی بسیار زیاد است. پیش‌بینی می‌شود که بازار جهانی طب مکمل و جایگزین تا سال ۲۰۳۲ به ۳۵۹ میلیارد دلار برسد. منتقدان هشدار می‌دهند که بدون الزامات سختگیرانه کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده، تأیید سازمان جهانی بهداشت می‌تواند به «همه‌گیری اطلاعات غلط» (infodemic) در حوزه سلامت دامن بزند و منافع تجاری را برای سوءاستفاده از بیماران آسیب‌پذیر با محصولات بی‌اثر یا خطرناک تقویت کند.[1][5]

ایمنی، نگرانی اصلی منتقدان است. این سرمقاله بر خطر مسمومیت کبدی (آسیب شدید کبد) ناشی از مکمل‌های گیاهی بدون نظارت، و همچنین تداخلات خطرناک بین داروهای سنتی و داروهای تجویزی رایج تأکید می‌کند. نویسندگان استدلال می‌کنند که حق بیمار برای انتخاب مراقبت‌های بهداشتی خود باید بر اساس اطلاعات شفاف و تأیید شده علمی در مورد منافع و مضرات باشد.[1]

اما مدافعان استراتژی سازمان جهانی بهداشت استدلال می‌کنند که این نقد، اهداف سازمان را نادرست جلوه می‌دهد و واقعیت‌های سلامت عمومی جهانی را نادیده می‌گیرد. به گفته سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۸۰ درصد جمعیت جهان در ۱۷۰ کشور عضو، از نوعی طب سنتی استفاده می‌کنند. در بسیاری از کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط، این یک انتخاب سبک زندگی نیست، بلکه تنها مراقبت بهداشتی در دسترس و مقرون به صرفه است.[2][3][4]

از دیدگاه سازمان جهانی بهداشت، استراتژی جدید استانداردها را کاهش نمی‌دهد؛ بلکه تلاش می‌کند تا یک بخش گسترده و بدون نظارت را از سایه‌ها بیرون بیاورد. سازمان جهانی بهداشت با ایجاد چارچوبی برای تحقیق، نظارت دارویی (فارماکوویژیلانس) و آموزش متخصصان، قصد دارد از بیمارانی که روزانه از این روش‌های درمانی استفاده می‌کنند، محافظت کند، در حالی که به تدریج یک پایگاه شواهد قوی‌تر ایجاد می‌شود.[2][4]

علاوه بر این، عمل‌گرایان سلامت عمومی استدلال می‌کنند که سیستم‌های پزشکی پیچیده و کل‌نگر – مانند آیورودا، طب سنتی چینی، یا روش‌های درمانی بومی – همیشه نمی‌توانند با استفاده از کارآزمایی‌های تصادفی کنترل‌شده تقلیل‌گرا به درستی ارزیابی شوند. این سیستم‌ها اغلب متکی بر درمان‌های بسیار فردی و چند جزئی هستند که در طول زمان تغییر می‌کنند، و این امر انجام کارآزمایی‌های استاندارد کنترل‌شده با دارونما را از نظر لجستیکی و اخلاقی چالش‌برانگیز می‌سازد.[3][6]

در پاسخ‌های سریعی که در نشریه بی‌ام‌جی منتشر شد، چندین محقق اشاره کردند که داده‌های دنیای واقعی و مطالعات مشاهده‌ای به طور فزاینده‌ای به عنوان ابزارهای معتبر در پزشکی مدرن مبتنی بر شواهد شناخته می‌شوند. آن‌ها استدلال می‌کنند که پذیرش کثرت روش‌شناختی به معنای کنار گذاشتن دقت علمی نیست و برای ارزیابی ایمنی بلندمدت و اجرای بالینی معمول، به انواع مختلفی از شواهد نیاز است.[1][6]

مدافعان همچنین از سرمقاله بی‌ام‌جی به دلیل قرار دادن روش‌های بسیار متفاوت تحت چتر اصطلاح «طب مکمل و جایگزین» انتقاد کردند. آن‌ها خاطرنشان می‌کنند که سیستم‌هایی مانند آیورودا در هند تحت مقررات قانونی، برنامه‌های درسی استاندارد دانشگاهی و نظارت نهادی عمل می‌کنند، که اساساً با فروش بدون نظارت مکمل‌های غذایی تجاری در بازارهای غربی متفاوت است.[1][4]

این مناقشه همچنین به حساسیت‌های عمیق تاریخی و فرهنگی نیز می‌پردازد. طرفداران طب سنتی استدلال می‌کنند که نادیده گرفتن دانش بومی چند صد ساله تنها به این دلیل که توسط ساختارهای کارآزمایی غربی تأیید نشده است، به مرزهای «دانش‌کشی» (epistemicide) – یعنی محو سیستم‌های دانش غیرغربی – نزدیک می‌شود. آن‌ها اشاره می‌کنند که بسیاری از داروهای مدرن، از جمله داروی مالاریای آرتمیسینین، از دانش گیاه‌شناسی سنتی سرچشمه گرفته‌اند.[1][3]

در مقابل، نویسندگان بی‌ام‌جی پاسخ می‌دهند که آرتمیسینین دقیقاً به این دلیل به یک استاندارد جهانی تبدیل شد که تحت ارزیابی علمی دقیق قرار گرفت، نه به دلیل احترام به سنت. آن‌ها معتقدند که روش علمی یک ساختار استعماری نیست، بلکه ابزاری جهانی است که برای تمایز مداخلاتی که کار می‌کنند از آن‌هایی که کار نمی‌کنند، صرف نظر از منشأ فرهنگی‌شان، طراحی شده است.[1][5]

با اجرای استراتژی جهانی طب سنتی سازمان جهانی بهداشت در طول دهه آینده، کشورهای عضو باید این تنش را مدیریت کنند. سازمان جهانی بهداشت در حال حاضر در حال ساخت یک کتابخانه جهانی طب سنتی برای مستندسازی هم ادعاهای منفعت و هم شواهد آسیب است. در نهایت، چالش این خواهد بود که یک حد وسط نظارتی پیدا شود که به میراث فرهنگی احترام بگذارد و در عین حال به طور سازش‌ناپذیری از ایمنی بیمار محافظت کند.[2][4][6]