پادتن ضد IL-15 شرکت توا (Teva) در فاز ۲آ کارآزمایی بالینی، آسیب روده‌ای ناشی از سلیاک را متوقف کرد

حامیان بیماران استدلال می‌کنند که رعایت یک رژیم غذایی کاملاً بدون گلوتن در دنیایی که آشپزخانه‌های تجاری مشترک هستند، استانداردی غیرممکن است و برای جلوگیری از آسیب‌های مزمن روده‌ای، به یک شبکه ایمنی دارویی نیاز است. در مقابل، برخی از متخصصان گوارش بر این باورند که تجویز داروهای سیستمیک تعدیل‌کننده سیستم ایمنی برای بیماری‌ای که با رژیم غذایی قابل کنترل است، خطرات طولانی‌مدت غیرضروری به همراه دارد. این تقابل، چارچوب تازه‌ترین پیشرفت بالینی شرکت داروسازی توا (Teva) را شکل می‌دهد که در ۱ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد درمان تحقیقاتی این شرکت توانسته با موفقیت از بیماران در برابر تماس مستقیم با گلوتن محافظت کند. با انتشار داده‌های جدید از سوی شرکت‌های داروسازی، بحث بر سر اینکه آیا باید برای بیماری سلیاک دارو تجویز کرد یا خیر، در حال تغییر اساسی است.[4][6][7]

کارآزمایی بالینی فاز ۲آ (Phase 2a) به بررسی یک پادتن مونوکلونال ضد IL-15 پرداخت که برای مسدود کردن مسیر سیگنال‌دهی خاص سیستم ایمنی طراحی شده است؛ مسیری که باعث التهاب روده در بیماری سلیاک می‌شود. بر اساس داده‌های منتشر شده، این دارو با «توقف مؤثر آسیب روده‌ای» در زمانی که بیماران عمداً در معرض گلوتن قرار گرفتند، توانست «به هدف اولیه خود دست یابد». این نتیجه، اولین شواهد بالینی ملموس را ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد مسدود کردن این سیتوکین خاص می‌تواند تظاهرات فیزیکی واکنش خودایمنی را متوقف کند و پارادایم جدیدی برای رویکرد درمانی متخصصان گوارش در دهه آینده ارائه دهد.[3][4]

بیماری سلیاک یک عارضه خودایمنی است که در آن مصرف گلوتن (پروتئین ساختاری موجود در گندم، جو و چاودار) باعث می‌شود سیستم ایمنی به روده کوچک حمله کند. با گذشت زمان، این واکنش ایمنی موضعی پرزهای روده را از بین می‌برد، جذب مواد مغذی را به شدت مختل می‌کند و خطر ابتلا به سایر عوارض جدی سلامتی از جمله پوکی استخوان و برخی سرطان‌های دستگاه گوارش را افزایش می‌دهد. این مکانیسم بیولوژیکی به شدت به سیتوکین‌های التهابی وابسته است که به عنوان پیام‌رسان‌های مولکولی عمل می‌کنند و هر زمان که پپتیدهای گلوتن در دستگاه گوارش شناسایی شوند، به گلبول‌های سفید خون دستور می‌دهند تا پوشش مخاطی را از بین ببرند.[7]

تا به امروز، تنها مداخله پزشکی تجویز شده، پرهیز مطلق غذایی بوده است؛ استانداردی که دهه‌ها پیش و قبل از ظهور داروهای بیولوژیک هدفمند امروزی پایه‌گذاری شد. با این حال، داده‌های بالینی به طور مداوم نشان می‌دهند که تا ۳۰ درصد از بیمارانی که رژیم غذایی کاملاً بدون گلوتن دارند، همچنان به دلیل آلودگی متقاطع ناخواسته در کارخانه‌های فرآوری مواد غذایی و رستوران‌ها، دچار آسیب‌های مخاطی فعال می‌شوند. گستردگی حضور گلوتن در زنجیره تامین کشاورزی مدرن به این معناست که رسیدن به میزان تماس صفر با گلوتن، برای هر کسی که از غذاهای آماده تجاری استفاده می‌کند یا بیرون از خانه غذا می‌خورد، از نظر آماری تقریباً غیرممکن است.[7]

رویکرد دارویی شرکت توا، اینترلوکین-۱۵ (IL-15) را هدف قرار می‌دهد؛ سیتوکینی که به عنوان یک واسطه مرکزی در آبشار التهابی بیماری سلیاک عمل می‌کند. این درمان با استفاده از یک پادتن مونوکلونال بسیار اختصاصی برای خنثی کردن IL-15، قصد دارد خط ارتباطی‌ای را قطع کند که به سیستم ایمنی دستور می‌دهد پس از تشخیص قطعات گلوتن، به بافت روده حمله کند. نشریه FirstWord Pharma خاطرنشان کرد که «داروی ضد IL-15 نتایج مثبتی در مرحله میانی نشان می‌دهد» و این فرضیه را تایید می‌کند که مسدود کردن همین یک مولکول پیام‌رسان، برای توقف واکنش گسترده‌تر خودایمنی که مشخصه این بیماری است، کفایت می‌کند.[5]

در طول این کارآزمایی بالینی، شرکت‌کنندگان تحت یک «چالش گلوتن» ساختاریافته قرار گرفتند؛ یک پروتکل دقیق و به شدت کنترل‌شده که در آن افراد مبتلا به سلیاک (تایید شده با بیوپسی)، مقادیر مشخصی از گلوتن را در یک دوره زمانی معین مصرف می‌کنند. پایگاه خبری MedCity News گزارش داد که این داروی آزمایشی «از پس چالش گلوتن برآمد» و اثر محافظتی قدرتمندی را نشان داد که از تخریب مورد انتظار مخاط روده جلوگیری کرد. محققان با مقایسه بیوپسی روده بیمارانی که پادتن دریافت کرده بودند با کسانی که دارونما مصرف کرده بودند، توانستند میزان دقیق حفظ بافت ناشی از مسدودسازی IL-15 را اندازه‌گیری کنند.[4]

همان‌طور که پایگاه SnackSafely توصیف کرده است، نتایج این کارآزمایی یک «پیشرفت بالقوه برای بیماری سلیاک» محسوب می‌شود، زیرا مکانیسم بیولوژیکی مهار IL-15 را در نمونه‌های انسانی و خارج از محیط آزمایشگاهی تایید می‌کند. توانایی این دارو در کاهش چشمگیر «آسیب روده‌ای ناشی از گلوتن»، اولین شواهد ملموس را ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد یک سپر دارویی می‌تواند در زندگی روزمره کارساز باشد. برای جامعه حامیان بیماران، این داده‌ها مسیر گفتگو را از تحقیقات نظری به سمت یک گزینه درمانی ملموس تغییر می‌دهد که می‌تواند واقعیت روزمره زندگی با این بیماری را از اساس دگرگون کند.[6]

شرکت داروسازی توا به پیامدهای استراتژیک گسترده‌تر این کارآزمایی اشاره کرد و در بیانیه شرکتی خود یادآور شد که داده‌های موفقیت‌آمیز فاز ۲آ، «پتانسیل خط تولید در قالب یک محصول (pipeline-in-a-product) را بیش از پیش تایید می‌کند». این اصطلاح نشان می‌دهد که شرکت قصد دارد مکانیسم ضد IL-15 را برای سایر بیماری‌های خودایمنی یا التهابی که توسط مسیرهای سیتوکینی مشابه هدایت می‌شوند، بررسی کند. محققان این فرضیه را مطرح می‌کنند که اگر این پادتن بتواند با موفقیت حمله سیستم ایمنی به روده را متوقف کند، ممکن است در مهار التهاب موضعی در بیماری‌های پوستی یا روماتولوژیک که ساختار بیولوژیکی مشابهی دارند نیز موثر واقع شود.[1]

برای بیماران، ترجمه عملی این یافته‌های بالینی به معنای مجوز مصرف آزادانه گلوتن نیست، بلکه یک دفاع هدفمند در برابر تماس‌های پنهانی است که مدیریت این بیماری را از نظر روانی بسیار طاقت‌فرسا می‌کند. یک درمان کاربردی می‌تواند بار روانی عمیق و انزوای اجتماعی ناشی از وسواس شدید در غذا خوردن را کاهش دهد و به افراد اجازه دهد تا بدون ترس دائمی از ایجاد یک حمله ناتوان‌کننده خودایمنی، در رویدادهای اجتماعی شرکت کنند، به سفر بروند و در رستوران‌ها غذا بخورند. هدف در اینجا، کاهش آسیب و بهبود کیفیت زندگی است، نه آزادی کامل و بی‌قید و شرط در رژیم غذایی.[7]

مرحله بعدی توسعه بالینی نیازمند کارآزمایی‌های فاز ۳ (Phase 3) بزرگ‌تر و طولانی‌مدت‌تر است تا مشخصات ایمنی قطعی سرکوب مزمن IL-15 در جمعیت گسترده‌تری از بیماران تایید شود. در حالی که اثربخشی در مرحله میانی واضح است، نهادهای نظارتی مانند سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) خواستار داده‌های طولی گسترده‌ای خواهند بود تا اطمینان حاصل کنند که تضعیف این مسیر ایمنی خاص، بیماران را در برابر عفونت‌های فرصت‌طلب یا سایر پیامدهای فیزیولوژیکی ناخواسته آسیب‌پذیر نمی‌کند. زمان عرضه تجاری این دارو هنوز سال‌ها با ما فاصله دارد و کاملاً به نحوه عملکرد این پادتن در آزمایش روی هزاران بیمار در دوره‌های زمانی طولانی بستگی دارد.[2][7]