علم «نشئگی دونده»: چرا اندورفین‌ها مقصر نیستند و چگونه بدن شما مولکول‌های آرام‌بخش تولید می‌کند

اگر به مدت ۴۵ دقیقه با سرعت متوسط بدوید، سطح مولکولی به نام آناندامید (Anandamide) در خون شما به شدت افزایش می‌یابد. این مولکول که نام آن از واژه سانسکریت «آناند» به معنای «سعادت» گرفته شده است، پس از تولید در جریان خون، مستقیماً وارد مغز می‌شود. همین بازه زمانی ۴۵ دقیقه‌ای، پایه و اساس بیولوژیک پدیده‌ای است که در دنیای ورزش به عنوان «نشئگی دونده» (Runner's High) شناخته می‌شود؛ یک احساس سرخوشی، آرامش عمیق و کاهش درد که پس از تمرینات هوازی به وجود می‌آید.[2][3]

در گذشته، دانشمندان و رسانه‌ها این احساس بی‌نظیر را به ترشح اندورفین‌ها نسبت می‌دادند. اندورفین‌ها مسکن‌های طبیعی بدن هستند که ساختاری شبیه به داروهای افیونی دارند و در طول استرس فیزیکی ترشح می‌شوند. با این حال، یک مشکل بیوشیمیایی بزرگ در این نظریه وجود داشت: اندورفین‌ها مولکول‌های بسیار بزرگی هستند. به دلیل این اندازه بزرگ، آن‌ها نمی‌توانند از سد خونی-مغزی (Blood-Brain Barrier) عبور کنند. بنابراین، در حالی که اندورفین‌ها ممکن است دردهای عضلانی را در محیط بدن کاهش دهند، از نظر فیزیکی قادر نیستند وارد مغز شوند تا خلق و خو را تغییر دهند.[1]

در سال‌های اخیر، محققان توجه خود را به سیستم اندوکانابینوئید (Endocannabinoid System) معطوف کرده‌اند. این سیستم نسخه‌های طبیعی ترکیباتی را تولید می‌کند که ساختاری مشابه با مواد موثره در گیاه شاهدانه دارند. برخلاف اندورفین‌ها، اندوکانابینوئیدهایی مانند آناندامید و 2-AG، مولکول‌هایی چربی‌دوست و کوچک هستند. این ویژگی به آن‌ها اجازه می‌دهد تا به راحتی از سد خونی-مغزی عبور کرده و مستقیماً بر گیرنده‌های عصبی مغز تأثیر بگذارند و اضطراب را کاهش دهند.[1][2]

شواهد بالینی برای اثبات این مکانیسم بسیار قوی است. در یک مطالعه برجسته که در سال ۲۰۲۱ منتشر شد، محققان به دوندگان داروی نالتوکسان (Naltrexone) دادند؛ دارویی که گیرنده‌های اپیوئیدی مغز را مسدود می‌کند و عملاً اثر اندورفین‌ها را خنثی می‌سازد. نتیجه شگفت‌انگیز بود: دوندگان با وجود مسدود بودن مسیر اندورفین، همچنان پس از ۴۵ دقیقه دویدن روی تردمیل، احساس سرخوشی و کاهش اضطراب را گزارش کردند. این آزمایش ثابت کرد که نشئگی دونده به سیگنال‌دهی اپیوئیدی وابسته نیست.

مطالعات جدیدتر این ارتباط را در مسافت‌های طولانی‌تر نیز بررسی کرده‌اند. بر اساس تحقیقی که در سپتامبر ۲۰۲۶ در مجله معتبر BMC Medicine منتشر شد، محققان سطح آناندامید را در خون دوندگان ماراتن اندازه‌گیری کردند. داده‌ها نشان داد که از کیلومتر ۱۴ (معادل ۸.۷ مایل) به بعد، سطح این مولکول در خون به طور معناداری نسبت به حالت پیاده‌روی افزایش می‌یابد و تا ۴۵ دقیقه پس از پایان دویدن نیز بالا می‌ماند.[2]

در بخش دیگری از همین مطالعه، محققان ۳۶ ورزشکار باتجربه را در یک مسابقه اولتراماراتن مورد بررسی قرار دادند. این افراد مسافت‌های ۱۰۰، ۱۶۰ و ۲۳۰ کیلومتری را دویدند. جالب اینجاست که سطح اندوکانابینوئیدها در خون این افراد لزوماً بیشتر از دوندگان ماراتن استاندارد نبود. این یافته نشان می‌دهد که برای رسیدن به حداکثر ترشح این مولکول‌های آرام‌بخش، شدت و پیوستگی ورزش مهم‌تر از مدت زمان‌های افراطی است.[2]

با وجود این یافته‌های شفاف، اندازه‌گیری دقیق این پدیده همچنان چالش‌برانگیز است. مایکل سیبرز (Michael Siebers)، روان‌پزشک و نویسنده اصلی مطالعه دانشگاه دویسبورگ-اسن، در این باره می‌گوید: «نشئگی دونده پدیده‌ای است که ثبت علمی آن بسیار دشوار است. این حالت گذرا و کاملاً فردی است؛ دقیقاً شبیه به تلاش برای به دام انداختن مه در یک شیشه.» او تأکید می‌کند که افزایش سطح اندوکانابینوئیدها به تنهایی برای ایجاد این احساس کافی نیست و خستگی مفرط می‌تواند این سرخوشی را خنثی کند.[2]

برای خوانندگانی که می‌خواهند از این مکانیسم بیولوژیک بهره‌مند شوند، کلید کار در استمرار است. نیازی نیست خود را به مرز خستگی مطلق برسانید. تحقیقات نشان می‌دهد که ۳۰ تا ۶۰ دقیقه فعالیت هوازی پیوسته، مانند دویدن نرم یا دوچرخه‌سواری با شدتی که تنفس شما را تند کند اما همچنان قادر به صحبت کردن باشید، برای فعال کردن سیستم اندوکانابینوئید کافی است. این فرآیند یک ابزار فیزیولوژیک اثبات‌شده برای محافظت از مغز در برابر استرس‌های روزمره محسوب می‌شود.[3]