اوج زمین کشاورزی؛ چرا بحران «ازدیاد جمعیت» در واقع فرصتی برای بازگشت طبیعت است.

رایج‌ترین پیش‌بینی پذیرفته‌شده درباره آینده سیاره زمین، کاملاً اشتباه است. دهه‌هاست که این درک عمومی وجود دارد که رشد جمعیت انسانی به ناچار مستلزم آسفالت کردن زمین است. منطق این امر غیرقابل انکار به نظر می‌رسد: مردم بیشتر به غذای بیشتر نیاز دارند، غذای بیشتر به مزارع بیشتر نیاز دارد و مزارع بیشتر مستلزم قطع هر جنگل و زمین وحشی باقی‌مانده است. این محاسبات مالتوسی (Malthusian) برای نیم قرن باعث اضطراب زیست‌محیطی شده و این باور را تقویت کرده که شکوفایی انسان و حفظ محیط زیست در یک درگیری با حاصل جمع صفر قفل شده‌اند.[4]

اما داده‌های اقتصادی و کشاورزی، داستانی کاملاً متفاوت و بسیار خوش‌بینانه‌تر را روایت می‌کنند. ما در حال گسترش ردپای خود برای تغذیه جهان در حال رشد نیستیم. در واقع، ما فعالانه در حال کوچک کردن آن هستیم. بشر از نقطه‌عطفی به نام «اوج زمین کشاورزی» عبور کرده است. پس از ۱۰ هزار سال پاکسازی مداوم طبیعت برای ایجاد مزارع و دامداری، کل مساحت سطح زمین که به کشاورزی اختصاص داده شده، رشد خود را متوقف کرده و اکنون در حال کاهش مطلق است.[2][4]

اعداد حیرت‌انگیز هستند. بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، زمین‌های کشاورزی جهانی در سال ۲۰۲۴ به ۴.۶ میلیارد هکتار رسید. در حالی که این میزان همچنان یک ردپای عظیم است (که بیش از یک سوم مساحت خشکی جهان را پوشش می‌دهد)، نشان‌دهنده یک انقباض ساختاری است. از سال ۲۰۰۱، کل مساحت زمین مورد استفاده برای کشاورزی و چراگاه حدود ۱۴۷ میلیون هکتار کاهش یافته است. برای درک بهتر، مساحتی بزرگتر از کل کشور آفریقای جنوبی در طول کمی بیش از دو دهه، به آرامی از استفاده کشاورزی آزاد شده است.[1][4]

چگونه این امر ممکن است در حالی که جمعیت جهانی در همین دوره زمانی نزدیک به دو میلیارد نفر افزایش یافته است؟ پاسخ در پدیده‌ای به نام «گسست» (Decoupling) نهفته است. از لحاظ تاریخی، تنها راه برای تولید کالری بیشتر، کاشت در هکتارهای بیشتر بود. امروزه، تولید کشاورزی از مساحت زمین جدا شده است. ما به طور قابل توجهی غذای بیشتری را در زمین‌های به مراتب کمتری تولید می‌کنیم.[2]

این اثر صرفه‌جویی در زمین، ناشی از افزایش چشمگیر بهره‌وری کشاورزی است. فائو گزارش می‌دهد که بهره‌وری زمین (که به عنوان ارزش ناخالص تولید کشاورزی در هر واحد زمین اندازه‌گیری می‌شود) از سال ۲۰۰۱ تاکنون ۶۸ درصد افزایش یافته است. این رقم، رشد ۳۰ درصدی جمعیت در همان بازه زمانی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. با استفاده از بذرهای بهتر، آبیاری پیشرفته، کودهای مصنوعی و فناوری‌های کشاورزی دقیق، کشاورزی مدرن فوق‌العاده کارآمد شده است.[1][3]

این تغییر در نحوه پرورش دام‌ها بیشتر مشهود است. از لحاظ تاریخی، بخش اعظم زمین‌های کشاورزی نه برای کشت محصولات غذایی برای مصرف انسان، بلکه برای چرای دام‌ها استفاده می‌شد. مراتع و چراگاه‌های دائمی حدود دو سوم کل زمین‌های کشاورزی را تشکیل می‌دادند. با این حال، با مدرن شدن تولید گوشت، این فرآیند از چرای گسترده در مراتع باز به سمت سیستم‌های متراکم‌تر و مبتنی بر خوراک غلات تغییر کرده است.[1][2]

در حالی که دامداری متراکم مجموعه‌ای از چالش‌های اخلاقی و زیست‌محیطی محلی خود را به همراه دارد، تأثیر آن بر استفاده از زمین غیرقابل انکار است. از سال ۲۰۰۱، مساحت جهانی اختصاص یافته به مراتع و چراگاه‌های دائمی ۲۳۸ میلیون هکتار کاهش یافته است. این کاهش عظیم در زمین‌های چرا، بیش از ۹۲ میلیون هکتار زمین زراعی جدیدی را که در همان دوره اضافه شده بود، جبران کرده و در نتیجه انقباض خالص جهانی در ردپای کشاورزی را به همراه داشته است.[1][4]

جسی اوزوبل (Jesse Ausubel)، دانشمند محیط زیست و مدیر برنامه محیط زیست انسانی در دانشگاه راکفلر، از اولین کسانی بود که این روند را شناسایی کرد. اوزوبل و همکارانش در یک تحلیل مهم در سال ۲۰۱۳ پیش‌بینی کردند که بشریت در اوج استفاده از زمین‌های کشاورزی قرار دارد. آنها پیش‌بینی کردند که قرن بیست و یکم شاهد بازگشت صدها میلیون هکتار به طبیعت خواهد بود، که نه به دلیل اتمام منابع، بلکه به دلیل موفقیت محض نوآوری‌های فناورانه رخ خواهد داد.[3]

شواهد تا حد زیادی پیش‌بینی اوزوبل را تأیید کرده است. اگر بازده محصولات جهانی در سطح دهه ۱۹۶۰ باقی می‌ماند، کشاورزان برای تغذیه جمعیت امروز باید ۳ میلیارد هکتار زمین اضافی را شخم می‌زدند؛ مساحتی تقریباً برابر با مجموع ایالات متحده، کانادا و چین. در عوض، انقلاب سبز و جهش‌های فناورانه بعدی، آن جنگل‌ها و مراتع را از زیر شخم نجات داد.[3]

این بدان معنا نیست که بحران زیست‌محیطی حل شده است، و نه به این معناست که این گذار در سراسر جهان یکنواخت است. داده‌های فائو نابرابری‌های منطقه‌ای شدیدی را نشان می‌دهد. در حالی که اقتصادهای با درآمد بالا در آمریکای شمالی و اروپا به سرعت در حال کاهش زمین‌های کشاورزی هستند، زمین‌های زراعی همچنان در آفریقای زیر صحرا و آمریکای جنوبی به طور قابل توجهی در حال گسترش هستند. تنها در آفریقا، زمین‌های زراعی بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۴ به میزان ۷۸ میلیون هکتار گسترش یافت که ناشی از ترکیبی از رشد سریع جمعیت و بازده پایین کشاورزی پایه است.[1][2]

این عدم تعادل منطقه‌ای، قوی‌ترین استدلال متقابل در برابر خوش‌بینی اوج زمین کشاورزی را برجسته می‌کند: کیفیت زمین به اندازه کمیت آن اهمیت دارد. زمینی که در نیمکره شمالی آزاد می‌شود (اغلب جنگل‌های معتدل و زمین‌های کشاورزی حاشیه‌ای) کاملاً با جنگل‌های استوایی غنی از تنوع زیستی که در جنوب جهانی برای کشاورزی پاکسازی می‌شوند، جبران نمی‌شود. گسترش زمین‌های زراعی همچنان عامل اصلی جنگل‌زدایی استوایی است، به این معنی که کاهش خالص جهانی در زمین‌های کشاورزی می‌تواند تخریب اکولوژیکی محلی را پنهان کند.[1][4]

علاوه بر این، تراکمی که صرفه‌جویی در زمین را ممکن می‌سازد، با بده‌بستان‌های شدیدی همراه است. افزایش ۶۸ درصدی بهره‌وری زمین به شدت به کودهای نیتروژن مصنوعی، آفت‌کش‌های شیمیایی و استخراج تهاجمی آب‌های زیرزمینی متکی است. این نهاده‌ها به آلودگی آب محلی، تخریب خاک و انتشار گازهای گلخانه‌ای کمک می‌کنند. بحث در مورد آینده غذا اساساً بحثی است در مورد اینکه کدام هزینه زیست‌محیطی را مایل به پرداخت هستیم: هزینه گسترده پاکسازی زمین‌های وحشی بیشتر، یا هزینه متراکم کشاورزی صنعتی سنگین با مواد شیمیایی.[1][2][4]

با این حال، واقعیت ریاضی اوج زمین کشاورزی اساس سیاست‌های زیست‌محیطی را به طور اساسی تغییر می‌دهد. این واقعیت ثابت می‌کند که توسعه انسانی ذاتاً با طبیعت ناسازگار نیست. با پذیرش تراکم فناوری به جای رد آن، ما مکانیزمی را مهندسی کرده‌ایم تا جمعیت اوج ۱۰ میلیارد نفری را تغذیه کنیم و همزمان ردپای فیزیکی خود را کوچک کنیم.[3][4]

پیامدهای این امر برای حفاظت جهانی عمیق است. میلیون‌ها هکتار زمینی که در حال حاضر از کشاورزی آزاد می‌شوند، فرصتی تاریخی برای «بازگشت به طبیعت وحشی» (rewilding) فراهم می‌کنند. چراگاه‌های رها شده و زمین‌های زراعی حاشیه‌ای را می‌توان به طور فعال مدیریت کرد تا اکوسیستم‌های بومی احیا شوند، کربن جذب شود و زیست‌توده پستانداران وحشی که در طول هزاره‌ها گسترش کشاورزی از دست رفته بود، بازسازی شود.[2]

بحران «ازدیاد جمعیت»، که مدت‌ها به عنوان یک حرکت اجتناب‌ناپذیر به سمت سیاره‌ای آسفالت شده تلقی می‌شد، به آرامی توسط نبوغ انسان خنثی شده است. چالش قرن بیست و یکم دیگر این نیست که چگونه زمین کافی برای تغذیه جهان پیدا کنیم. چالش این است که چگونه فناوری‌ای را که صرفه‌جویی در زمین را ممکن می‌سازد، به طور عادلانه توزیع کنیم، عوارض جانبی شیمیایی کشاورزی متراکم را کاهش دهیم و تصمیم بگیریم که با آن گستره‌های وسیع زمین که سرانجام به طبیعت بازمی‌گردانیم، چه کنیم.[4]