راه‌اندازی بنیاد زبان و ادب ترکی در تبریز با حمایت فرهنگستان زبان و ادب فارسی

تبریز، شهری که کوچه‌هایش هنوز بوی شعرهای شهریار را می‌دهد، میزبان تصمیمی تاریخی شده است. روز پنجشنبه ۲۶ شهریور ۱۴۰۵، غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، پشت تریبون رفت و از برنامه‌ریزی برای تأسیس «بنیاد زبان و ادب ترکی» خبر داد. این اعلام در جریان رویداد ملی بزرگداشت استاد شهریار صورت گرفت؛ جایی که مقامات فرهنگی سرانجام تصمیم گرفتند به جای نادیده گرفتن تنوع زبانی، آن را در آغوش بکشند. این تصمیم نشان‌دهنده گشایشی تازه در سیاست‌های فرهنگی کشور است که با هدف پاسداشت زبان مادری و حمایت نهادینه از گویشوران بومی اتخاذ شده است. حضور مقامات ارشد در این مراسم، بر جدیت حاکمیت در اجرای این طرح تأکید می‌کند.[1][2]

حداد عادل با اشاره به جایگاه تاریخی آذربایجان در قوام فرهنگ ایران، به صراحت اعلام کرد: «تبریز و آذربایجان در طول تاریخ نقش مؤثری در پیشرفت زبان و فرهنگ ایرانی داشته است و استاد شهریار میراث‌دار پیشروان این جریان تاریخی در روزگار معاصر است.» وی با یادآوری توجه ویژه به زبان و ادبیات ترکی در دهه‌های اخیر، از تدابیر مشترک فرهنگستان و شورای عالی انقلاب فرهنگی برای راه‌اندازی این بنیاد در آینده‌ای نزدیک پرده برداشت. این سخنان با استقبال گرم حاضران در سالن مواجه شد و نویدبخش فصل جدیدی از تعاملات فرهنگی در منطقه شمال غرب کشور است.[1][2]

فرهنگستان زبان و ادب فارسی که از سال ۱۳۶۹ (۱۹۹۰ میلادی) نهاد اصلی سیاست‌گذاری زبانی در ایران به شمار می‌رود، پیش از این بیشتر بر واژه‌گزینی و صیانت از زبان ملی متمرکز بوده است. ورود مستقیم این نهاد به حوزه حمایت از زبان ترکی، گامی بی‌سابقه در تاریخ ۳۶ ساله فعالیت‌های آن محسوب می‌شود و نشان از تغییر رویکرد به سوی پذیرش تنوع زبانی دارد. کارشناسان معتقدند این چرخش استراتژیک می‌تواند الگویی برای حمایت از سایر زبان‌ها و گویش‌های رایج در پهنه جغرافیایی ایران باشد و به غنای فرهنگی کشور بیفزاید.[3][4]

انتخاب زمان و مکان این اعلام نیز بسیار معنادار است. رویداد بزرگداشت سید محمدحسین شهریار، شاعری که در طول ۸۲ سال عمر خود شاهکارهایی به هر ۲ زبان فارسی و ترکی (مانند منظومه جاودانه حیدربابایه سلام) خلق کرد، بستری نمادین برای این تصمیم فراهم آورد. شهریار در ادبیات معاصر ایران نماد پیوند عمیق میان زبان‌های رایج در کشور شناخته می‌شود و آثار او همواره نقطه عطفی در همگرایی فرهنگی بوده‌اند. تأسیس این بنیاد در زادگاه او، ادای دینی به میراث گران‌بهای این شاعر پرآوازه است.[1][2]

بر اساس برآوردهای غیررسمی، بیش از ۱۵ میلیون نفر از جمعیت ایران به زبان ترکی آذربایجانی و گویش‌های مرتبط با آن تکلم می‌کنند. تأسیس یک نهاد رسمی با بودجه دولتی برای صیانت از این زبان، پاسخی به مطالبات چندین دهه‌ای فعالان فرهنگی برای نهادسازی در حوزه زبان مادری است. این نهاد می‌تواند با ایجاد کارگروه‌های تخصصی، به استانداردسازی رسم‌الخط، تدوین واژه‌نامه‌های جامع و حمایت از پایان‌نامه‌های دانشجویی مرتبط با ادبیات بومی بپردازد و از پراکنده‌کاری‌های موجود جلوگیری کند.[4]

انتظار می‌رود این بنیاد با تمرکز بر پژوهش‌های دانشگاهی، انتشار بیش از ۲۰۰ اثر کلاسیک و معاصر ترکی آذربایجانی که تاکنون به صورت پراکنده چاپ می‌شدند، و حمایت مالی و معنوی از حداقل ۵۰ پژوهشگر و نویسنده بومی در سال نخست فعالیت خود، به نهادی مرجع برای مطالعات ترک‌شناسی در ایران تبدیل شود. ایجاد یک کتابخانه تخصصی و آرشیو ملی از اسناد، نشریات قدیمی و نسخ خطی ترکی نیز از دیگر برنامه‌هایی است که می‌تواند پژوهشگران سراسر جهان را به تبریز جذب کند و جایگاه علمی این شهر را ارتقا بخشد.[4]

رسانه‌های منطقه‌ای نیز به این رویداد واکنش نشان داده‌اند. حداقل ۲ خبرگزاری معتبر ترکیه‌ای با پوشش گسترده این خبر در روزهای ۲۶ و ۲۷ شهریور، آن را اقدامی مثبت در جهت تقویت پیوندهای فرهنگی میان کشورهای منطقه و پاسداشت میراث مشترک زبانی ارزیابی کردند. این بازتاب رسانه‌ای نشان می‌دهد که دیپلماسی فرهنگی ایران می‌تواند از طریق بها دادن به اشتراکات زبانی با همسایگان، گام‌های بلندی در راستای اعتمادسازی و توسعه روابط دوجانبه بردارد و تصویر مثبتی از همزیستی مسالمت‌آمیز اقوام در ایران به جهان مخابره کند.[1][2]

اکنون نگاه‌ها به سوی نهادهای بالادستی دوخته شده تا با تصویب اساسنامه و تخصیص بودجه اولیه، روند اجرایی تأسیس این بنیاد را تسریع کنند. اگرچه زمان دقیق افتتاح رسمی و ترکیب هیئت امنای ۵ تا ۷ نفره آن هنوز اعلام نشده، اما فعالان مدنی امیدوارند این نهاد تا پایان سال جاری خورشیدی فعالیت رسمی خود را در تبریز آغاز کند. تحقق این وعده می‌تواند نقطه عطفی در تاریخ سیاست‌گذاری فرهنگی ایران باشد و راه را برای شکوفایی هرچه بیشتر استعدادهای ادبی در خطه آذربایجان هموار سازد.[1][4]