نجات ۳۰ هزار گنجینه باستان‌شناسی سوریه؛ چگونه میراث دیرالزور از نابودی گریخت

جزئیات یکی از بزرگترین و دلهره‌آورترین عملیات‌های نجات میراث فرهنگی در قرن بیست و یکم اکنون به طور کامل مستند و در دسترس مجامع علمی قرار گرفته است؛ عملیاتی که در آن باستان‌شناسان سوری با به خطر انداختن جان خود، حدود ۳۰ هزار قطعه تاریخی بی‌بدیل را از موزه دیرالزور خارج کرده و از نابودی حتمی نجات دادند. این مستندات که در تاریخ ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در نشریه علمی معتبر «مدیریت موزه و موزه‌داری» به چاپ رسیده، نشان می‌دهد که چگونه یک ساختار تصمیم‌گیری چندلایه و شجاعانه توانست در برابر پیشروی‌های سریع و ویرانگر گروه داعش مقاومت کند. این گزارش نه تنها یک روایت تاریخی از فداکاری است، بلکه به عنوان یک چارچوب علمی برای مدیریت بحران در زمان جنگ تدوین شده است.[1][2]

این عملیات نجات صرفاً یک جابجایی فیزیکی ساده نبود، بلکه نیازمند یک سیستم مدیریت بحران بسیار پیچیده و هماهنگی‌های امنیتی در بالاترین سطوح بود. دکتر مأمون عبدالکریم، استاد باستان‌شناسی و تاریخ در دانشگاه شارجه و مدیرکل پیشین آثار باستانی و موزه‌های سوریه، در این پژوهش با جزئیات توضیح می‌دهد که چگونه تیم او در تابستان‌های سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵، در حالی که شهر دیرالزور در محاصره کامل شبه‌نظامیان قرار داشت، آثار را با دقت فراوان بسته‌بندی کردند. این اشیاء باستانی که شامل مجسمه‌ها، لوح‌های گلی و اسناد تاریخی بودند، از طریق یک کریدور بسیار باریک و به شدت آسیب‌پذیر به فرودگاه نظامی شهر منتقل شده و سپس با پروازهای باری تحت تدابیر شدید امنیتی به دمشق، پایتخت سوریه، فرستاده شدند.[1][2]

در آن زمان، با سقوط شهر موصل در کشور همسایه، عراق، و انتشار تصاویر تکان‌دهنده از تخریب آثار باستانی توسط نیروهای داعش با استفاده از پتک و مواد منفجره، خطر پاکسازی فرهنگی به شدت در منطقه احساس می‌شد. به گزارش روزنامه گاردین، تصمیم برای تخلیه موزه‌ها در سراسر سوریه از اواخر تابستان سال ۲۰۱۲ و با وخیم شدن اوضاع امنیتی آغاز شده بود. عبدالکریم در آن زمان دستور داده بود تا تمام موزه‌های کشور برای محافظت از مجموعه‌های بی‌نظیر تاریخی و همچنین حفظ جان بازدیدکنندگان تعطیل شوند و روند انتقال ده‌ها هزار شیء به مکان‌های امن و مخفی آغاز گردد.[2][3]

پژوهش اخیر به صراحت تاکید می‌کند که در زمان وقوع جنگ‌های داخلی و درگیری‌های مسلحانه، انتظار برای یافتن «زمان مناسب» یا فروکش کردن درگیری‌ها، بزرگترین خطر برای میراث فرهنگی محسوب می‌شود. عبدالکریم در مقاله خود استدلال می‌کند که تاخیر در تصمیم‌گیری به امید بهبود شرایط امنیتی، بسیار خطرناک‌تر از اقدام سریع در شرایط عدم قطعیت است. در عملیات دیرالزور، تیم‌های محلی با علم به اینکه ممکن است مسیر انتقال هر لحظه مسدود شود، با سرعت عمل بالا و پذیرش ریسک جانی، توانستند بخش اعظم تاریخ منطقه بین‌النهرین سوری را از چنگال نابودی بیرون بکشند.[1][2]

این عملیات موفقیت‌آمیز با پشتیبانی لجستیکی نیروهای محلی و ایجاد زیرساخت‌های حفاظتی پیشرفته در دمشق تکمیل شد تا از حفاظت فیزیکی آثار پس از انتقال نیز اطمینان حاصل شود. اشیاء نجات‌یافته به انبارهای زیرزمینی ویژه‌ای منتقل شدند که مجهز به درهای آهنی تقویت‌شده، دوربین‌های مداربسته، سیستم‌های هشداردهنده و دستگاه‌های کنترل رطوبت و دما بودند. این اقدامات پیشگیرانه تضمین کرد که اسناد حساس تاریخی، به ویژه نسخه‌های خطی مربوط به دوره عثمانی، در برابر تغییرات محیطی و خطرات ناشی از بمباران‌های احتمالی پایتخت در امان بمانند.[2]

علاوه بر حفاظت فیزیکی، تیم‌های باستان‌شناسی در دمشق یک فاز مستندسازی دیجیتال جامع را نیز به اجرا گذاشتند. تمامی ۳۰ هزار قطعه منتقل شده از دیرالزور، پس از ورود به پایتخت، به دقت فهرست‌برداری، عکاسی و در پایگاه‌های داده دیجیتال ثبت شدند. این اقدام نه تنها به حفظ اطلاعات علمی آثار کمک کرد، بلکه در صورت بروز هرگونه آسیب فیزیکی در آینده، امکان بازسازی یا مطالعه مجازی آن‌ها را برای پژوهشگران سراسر جهان فراهم می‌آورد. این رویکرد دوگانه اکنون به عنوان یک استاندارد طلایی در مدیریت بحران‌های فرهنگی شناخته می‌شود.[2]

اکنون، این تجربه ارزشمند به عنوان یک مطالعه موردی بین‌المللی برای محافظت از میراث فرهنگی در سایر مناطق جنگ‌زده خاورمیانه و آفریقا، از جمله در کشورهای سودان، یمن و لیبی، مورد توجه جدی دانشگاهیان و سیاست‌گذاران قرار گرفته است. پژوهش دکتر عبدالکریم با مقایسه عملیات دیرالزور با تجربیات مشابه در موصل و تیمبوکتو، نشان می‌دهد که چگونه نهادهای فرهنگی می‌توانند با ایجاد شبکه‌های اعتماد محلی و تصمیم‌گیری غیرمتمرکز، بر موانع بوروکراتیک غلبه کرده و در شرایط اضطراری واکنش نشان دهند.[1][2]

با انتشار این گزارش جامع در سپتامبر ۲۰۲۶، نهادهای بین‌المللی حفاظت از میراث فرهنگی در حال بررسی چگونگی ادغام این مدل مدیریت بحران در پروتکل‌های استاندارد یونسکو هستند. هدف نهایی این است که دستورالعمل‌های واکنش سریع در مناطق درگیری به‌روزرسانی شوند تا باستان‌شناسان و مدیران فرهنگی در سراسر جهان بتوانند با استفاده از این نقشه راه عملی، از تکرار فجایع تاریخی جلوگیری کرده و حافظه جمعی بشریت را برای نسل‌های آینده حفظ کنند.[1][4]