مطالعات مهم نشان می‌دهند داروهای جی‌ال‌پی-۱ (GLP-1) خطر اختلالات مصرف الکل، مواد افیونی و نیکوتین را به شدت کاهش می‌دهند

تقریباً هر خانواده‌ای به نوعی با اعتیاد درگیر است، با این حال ابزارهای پزشکی برای کمک به عزیزانمان دهه‌هاست که تا حد زیادی ثابت مانده‌اند. برای میلیون‌ها نفری که در تلاش برای کنترل مصرف الکل، نیکوتین یا مواد افیونی هستند، سخت‌ترین نبرد خاموش کردن صدای عصبی بی‌پایان هوس است. اگر شما یا کسی که می‌شناسید منتظر یک پیشرفت پزشکی بوده‌اید که ریشه اصلی این میل را درمان کند، به نظر می‌رسد دسته‌ای از داروها که در حال حاضر در میلیون‌ها کابینت دارویی یافت می‌شوند، دقیقاً همین کار را انجام می‌دهند.

بیمارانی که آگونیست‌های گیرنده جی‌ال‌پی-۱ (GLP-1) مصرف می‌کنند—داروهای پرفروش دیابت و کاهش وزن مانند اوزمپیک (Ozempic) و وگووی (Wegovy)—سال‌هاست که یک عارضه جانبی غیرمنتظره را گزارش می‌دهند. بسیاری متوجه شدند که به سادگی میل به نوشیدن، سیگار کشیدن یا مصرف سایر مواد را از دست داده‌اند، حتی اگر هرگز قصد ترک نداشته‌اند. آنچه به عنوان زمزمه‌های حکایتی شروع شد، اکنون توسط موجی از داده‌های بالینی و مشاهده‌ای قوی تأیید شده است و افق جدید و عملی را برای مدیریت اعتیاد ارائه می‌دهد.[4][5]

جامع‌ترین شواهد تا به امروز از یک مطالعه گسترده بر روی بیش از ۶۰۰,۰۰۰ کهنه‌سرباز آمریکایی به دست آمده که در نشریه «بی‌ام‌جی» (The BMJ) منتشر شده است. محققان دانشکده پزشکی دانشگاه واشنگتن سوابق پزشکی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ را تجزیه و تحلیل کردند و کسانی را که داروهای جی‌ال‌پی-۱ مصرف می‌کردند با کسانی که داروهای قدیمی‌تر دیابت را مصرف می‌کردند، مقایسه کردند. مقیاس این داده‌ها به محققان اجازه داد تا فراتر از مواد مخدر خاص نگاه کنند و یک سؤال گسترده‌تر بپرسند: آیا این داروها به طور کلی اعتیاد را مهار می‌کنند؟[1][4]

این داده‌ها یک سیگنال واضح و اطمینان‌بخش ارائه می‌دهند. بیمارانی که درمان با جی‌ال‌پی-۱ را شروع کردند، طی سه سال بعد، ۱۴٪ کمتر در معرض خطر ابتلا به هر نوع اختلال مصرف مواد جدید بودند. هنگامی که این آمار بر اساس مواد خاص تفکیک شد، خطر برای الکل ۱۸٪، برای کوکائین و نیکوتین ۲۰٪، و برای مواد افیونی ۲۵٪ کاهش یافت. این یافته‌ها نشان می‌دهند که جی‌ال‌پی-۱‌ها صرفاً مکانیسم یک داروی خاص را هدف قرار نمی‌دهند، بلکه مسیر بیولوژیکی زیربنایی خود هوس را هدف می‌گیرند.[1][4][6]

برای بیمارانی که از قبل اختلال مصرف مواد داشتند، اثرات محافظتی حتی عمیق‌تر و نجات‌بخش‌تر بود. مطالعه «بی‌ام‌جی» نشان داد که مصرف‌کنندگان جی‌ال‌پی-۱، ۳۰٪ کمتر به اورژانس مراجعه کرده و ۲۵٪ کمتر به دلیل اعتیاد خود در بیمارستان بستری شدند. مهم‌تر از همه، این داروها با کاهش ۴۰٪ در مصرف بیش از حد (اوردوز) و کاهش ۵۰٪ در مرگ و میر ناشی از مواد مخدر مرتبط بودند.[1][4]

این یافته‌ها توسط یک مطالعه جداگانه بر روی ۱۴۲,۰۰۰ بیمار که در نشریه «مرزها در روانپزشکی» (Frontiers in Psychiatry) منتشر شد، تأیید می‌شوند. محققان دریافتند افرادی که داروهای جی‌ال‌پی-۱ مصرف می‌کردند، در مقایسه با همتایان خود، احتمال بسیار کمتری برای ابتلا به اختلالات مصرف مواد داشتند. به طور خاص، مصرف‌کنندگان جی‌ال‌پی-۱، ۷۴٪ احتمال کمتر برای اختلال مصرف الکل، ۶۹٪ احتمال کمتر برای اختلال مصرف مواد افیونی و ۶۸٪ احتمال کمتر برای اختلال مصرف نیکوتین نشان دادند.[2][5]

برای درک اینکه چرا یک داروی دیابت می‌تواند یک فرد سیگاری را از تمایل به سیگار باز دارد، محققان در حال بررسی مدار پاداش مغز هستند. گیرنده‌های جی‌ال‌پی-۱ نه تنها در روده یافت می‌شوند، بلکه در سیستم دوپامین مزولیمبیک، مسیر اصلی پاداش مغز نیز بیان می‌شوند. هنگامی که فردی یک ماده اعتیادآور مصرف می‌کند، این مسیر مملو از دوپامین می‌شود. به نظر می‌رسد داروهای جی‌ال‌پی-۱ این پاسخ را تعدیل می‌کنند و به طور مؤثر صدای هوس‌هایی را که رفتار اجباری را هدایت می‌کنند، کاهش می‌دهند.[2][4][6]

در حالی که داده‌های مشاهده‌ای از صدها هزار بیمار قانع‌کننده است، استاندارد طلایی شواهد پزشکی، کارآزمایی کنترل‌شده تصادفی‌شده است. این آستانه اخیراً توسط مطالعه‌ای که در «مجله روانپزشکی آمریکا» منتشر شد، عبور کرد؛ این مطالعه اثرات سماگلوتاید خوراکی را بر بزرگسالانی که فعالانه به دنبال درمان اختلال مصرف الکل متوسط تا شدید بودند، آزمایش کرد.[3]

در این کارآزمایی هشت هفته‌ای، شرکت‌کنندگانی که قرص سماگلوتاید را مصرف کردند، تعداد نوشیدنی‌هایی را که در روزهای مصرف می‌نوشیدند، در مقایسه با کسانی که دارونما مصرف می‌کردند، به نصف کاهش دادند. آنها همچنین کاهش قابل توجهی در هوس‌های روزانه الکل و مشکلات کمتر مرتبط با الکل گزارش کردند. نکته قابل توجه این است که این کارآزمایی از فرمولاسیون خوراکی دارو استفاده کرد، که ممکن است برای درمان اعتیاد قابل قبول‌تر و در دسترس‌تر از تزریقات هفتگی باشد که معمولاً برای کاهش وزن تجویز می‌شود.[3][6]

پیامدهای بالینی این یافته‌ها بسیار گسترده است. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) تقریباً دو دهه است که داروی جدیدی را برای اختلال مصرف الکل تأیید نکرده است و درمان‌های موجود اغلب با عدم پایبندی کافی یا اثربخشی محدود مواجه هستند. اگر جی‌ال‌پی-۱‌ها بتوانند به طور قابل اعتمادی مصرف سنگین الکل و مواد مخدر را کاهش دهند، می‌توانند راه نجاتی برای بیمارانی باشند که گزینه‌های دیگر را امتحان کرده و به نتیجه نرسیده‌اند.[6]

با این حال، مهم است که محدودیت‌های فعلی را صادقانه بیان کنیم. از آنجا که جی‌ال‌پی-۱‌ها در حال حاضر برای درمان اعتیاد مورد تأیید FDA نیستند، تجویز آنها برای این منظور همچنان «خارج از برچسب» (off-label) محسوب می‌شود. شرکت‌های بیمه بعید است هزینه بالای این داروها را برای اختلالات مصرف مواد پوشش دهند تا زمانی که کارآزمایی‌های بالینی فاز ۳ در مقیاس بزرگ تکمیل شده و تأیید نظارتی اعطا شود. بیماران نباید برنامه‌های درمانی فعلی خود را رها کنند یا بدون نظارت پزشک اقدام به خوددرمانی نمایند.[4][6]

این کارآزمایی‌های قطعی در حال حاضر در دست اجرا هستند. وزارت امور کهنه‌سربازان (Department of Veterans Affairs) یک کارآزمایی بزرگ فاز ۳ سماگلوتاید برای اختلال مصرف الکل را آغاز کرده است که انتظار می‌رود تکمیل اولیه آن در سال ۲۰۲۸ باشد. در بریتانیا، کارآزمایی چهار ساله CURB در حال جذب بیمار است تا آزمایش کند که آیا سماگلوتاید می‌تواند به طور همزمان وابستگی به الکل، چاقی و بیماری مزمن کبدی را درمان کند.[6]

تا زمانی که نتایج نهایی شوند، جامعه پزشکی در حال گذراندن یک تحول عمیق است. اعتیاد مدت‌هاست که به عنوان شکست اراده انگاشته شده، با وجود دهه‌ها علم که ثابت کرده است این یک وضعیت مزمن عصبی است. با نشان دادن اینکه یک پپتید ساده می‌تواند میل شدید به مصرف را آرام کند، داروهای جی‌ال‌پی-۱ نه تنها یک درمان جدید ارائه می‌دهند، بلکه واقعیت بیولوژیکی اعتیاد را اساساً تأیید می‌کنند و امید واقعی برای آینده به ارمغان می‌آورند.[4][6]