شرایط محرمانه آتش‌بس آمریکا و ایران، تردیدهای داخلی و اختلاف بر سر عوارض کشتیرانی را برانگیخت

ایالات متحده و ایران برای توقف یک درگیری نظامی چندماهه به یک آتش‌بس شکننده دست یافته‌اند، اما شرایط به شدت محافظت‌شده این توافق از هم‌اکنون مورد بررسی دقیق قرار گرفته است. پرزیدنت دونالد ترامپ در حالی که عازم اجلاس گروه ۷ در فرانسه است، این آتش‌بس را یک پیروزی دیپلماتیک خوانده و وعده بازگشت سریع به ثبات جهانی را داده است. با این حال، فقدان یک چارچوب عمومی، سؤالات بزرگی را در مورد آینده برنامه هسته‌ای ایران، امنیت خطوط کشتیرانی جهانی و جدول زمانی بهبود اقتصادی بی‌پاسخ گذاشته است.[1][6]

این درگیری که اوایل سال جاری آغاز شد، بازار جهانی انرژی را به شدت مختل کرد و منجر به محاصره‌ای دوگانه در خاورمیانه شد. ارتش آمریکا زیرساخت‌های دفاعی ایران را به شدت هدف قرار داد، در حالی که تهران عملاً تردد تجاری از طریق تنگه هرمز را مسدود کرد. اکنون، در حالی که مذاکرات فنی در سوئیس برای دستیابی به یک معاهده صلح دائمی ادامه دارد، تمرکز فوری به این سمت معطوف شده است که آیا آتش‌بس موقت می‌تواند در برابر تفسیرهای متضاد دوام بیاورد یا خیر.[1][7]

بنا بر گزارش‌ها، این توافق در داخل دولت ترامپ با مخالفت‌های جدی مواجه شده است. جان راتکلیف، رئیس سیا، و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، هر دو در جلسات پشت درهای بسته، تردیدهای جدی خود را در مورد تمایل ایران به انجام امتیازات هسته‌ای مورد نظر آمریکا ابراز کرده‌اند. این بدبینی منعکس‌کننده نگرانی گسترده‌تر در میان مقامات امنیت ملی است که آتش‌بس ممکن است صرفاً به تهران اجازه دهد تا بدون تغییر اساسی در موضع استراتژیک خود، قابلیت‌هایش را بازسازی کند.[2]

متحدان منطقه‌ای نیز این نگرانی را دارند. بنا بر گزارش‌ها، رهبران اسرائیل توافق آمریکا و ایران را «شکست استراتژیک» توصیف کرده و هشدار داده‌اند که این توافق منطقه را به وضعیت متزلزل قبل از جنگ بازمی‌گرداند، در حالی که شبکه‌های نیابتی ایران تا حد زیادی دست‌نخورده باقی می‌مانند. تحلیلگران سیاست خارجی خاطرنشان می‌کنند که حل‌وفصل مسائل هسته‌ای زمینه‌ای بسیار دشوار خواهد بود، زیرا مسائل اصلی که باعث شروع جنگ شدند، همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند.[5][7]

فوری‌ترین نقطه اشتعال در چشم‌انداز پس از جنگ، تنگه هرمز است. قبل از درگیری، تقریباً ۲۰ درصد از نفت و گاز طبیعی مایع دریایی جهان از این آبراه باریک عبور می‌کرد. اکنون وزارت خارجه ایران اعلام کرده است که قصد دارد برای آنچه «خدمات» زیست‌محیطی و امنیتی ارائه شده توسط ایران و عمان می‌خواند، از کشتی‌های تجاری «عوارض» جدیدی دریافت کند.[4]

این سیستم عوارض پیشنهادی، درگیری مستقیمی را با واشنگتن و قوانین بین‌المللی دریانوردی ایجاد کرده است. جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور، در یک مصاحبه تلویزیونی اخیر به شدت واکنش نشان داد و اظهار داشت که آمریکا انتظار دارد این تنگه «در بلندمدت بدون عوارض» باز بماند. ونس خاطرنشان کرد که جزئیات فنی ترانزیت دریایی هنوز در مذاکرات جاری در حال بررسی است، اما آمریکا اساساً هر چارچوبی را که به تهران اجازه دهد از کشتیرانی بین‌المللی مالیات بگیرد، رد می‌کند.[8]

کارشناسان حقوقی اشاره می‌کنند که دریافت عوارض صرفاً برای عبور، کنوانسیون سازمان ملل در مورد حقوق دریاها (UNCLOS) را نقض می‌کند، زیرا این کنوانسیون حق عبور از تنگه‌های بین‌المللی را تضمین می‌کند. با این حال، کنوانسیون به کشورهای ساحلی اجازه می‌دهد تا برای خدمات خاص ارائه شده، هزینه دریافت کنند. کاملاً نامشخص است که ایران قصد دارد چه خدماتی ارائه دهد، به خصوص که قبل از شروع جنگ چنین عوارضی دریافت نمی‌شد.[4]

ابهام پیرامون تنگه، پیامدهای مستقیمی برای اقتصاد آمریکا دارد. پرزیدنت ترامپ پایان جنگ را به عنوان کاتالیزوری برای بهبود سریع اقتصادی تبلیغ کرده و به رأی‌دهندگان اطمینان داده است که تانکرهای نفتی دوباره با خیال راحت در منطقه در حال حرکت هستند. دولت ادعا می‌کند که ارتش آمریکا مخفیانه به اسکورت بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه نفت از طریق تنگه در طول درگیری کمک کرده تا از فروپاشی کامل بازار جلوگیری شود؛ رقمی که مورد بررسی دقیق تحلیلگران دریایی قرار گرفته است.[3][8][9]

با وجود این اطمینان‌ها، بازارهای انرژی همچنان مضطرب هستند. اگر ایران با موفقیت عوارض ترانزیت را اعمال کند، یا اگر شرکت‌های کشتیرانی به دلیل ترس‌های امنیتی باقی‌مانده از استفاده از تنگه خودداری کنند، هزینه حمل و نقل جهانی همچنان بالا خواهد ماند. این وضعیت تهدید می‌کند که قیمت داخلی گاز و هزینه کالاهای مصرفی برای ماه‌ها بالا بماند و روایت اقتصادی کاخ سفید را پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای پیچیده کند.[3]

هفته‌های آتی نشان خواهد داد که آیا دولت می‌تواند توقف خصومت‌ها را به یک توافق ژئوپلیتیکی پایدار تبدیل کند یا خیر. مذاکره‌کنندگان باید خواسته‌های ایران در مورد حاکمیت دریایی، نگرانی‌های امنیتی اسرائیل و ضرورت آمریکا برای تضمین جریان آزاد تجارت جهانی را مدیریت کنند. تا زمانی که شرایط محرمانه این توافق نهایی و عمومی نشود، هزینه واقعی این صلح به اندازه درگیری‌ای که جایگزین آن شده، نامشخص باقی می‌ماند.[1][5]