نحوه اندازه‌گیری پوشش همگانی سلامت توسط سازمان جهانی بهداشت: مدل داده‌ای ۱۴ شاخصی

اندازه‌گیری وضعیت سلامت هشت میلیارد نفر یک مشکل اساسی در زمینه داده‌ها ایجاد می‌کند. رصد کردن تک تک ویزیت‌های پزشکان، نسخه‌ها و پذیرش‌های بیمارستانی در ۱۹۴ کشور غیرممکن است. با این حال، سیاست‌های بین‌المللی سلامت نیازمند یک معیار استاندارد برای تعیین این موضوع هستند که آیا کشورها واقعاً به سمت پوشش همگانی سلامت (UHC) حرکت می‌کنند یا خیر. برای حل این مشکل، آمارشناسان سازمان جهانی بهداشت (WHO) و بانک جهانی تلاش نمی‌کنند همه چیز را اندازه‌گیری کنند. در عوض، آنها یک نمونه بسیار خاص و با وزن‌دهی ریاضی را اندازه‌گیری می‌کنند.[4]

راه حل، ایندکس پوشش خدمات سلامت همگانی (SCI) است که به طور رسمی به عنوان شاخص ۳.۸.۱ هدف توسعه پایدار (SDG) شناخته می‌شود. این ایندکس به جای ردیابی هزاران روش درمانی، دقیقاً به ۱۴ «شاخص ردیاب» متکی است. این ردیاب‌ها به عنوان معیارهای نیابتی برای سیستم سلامت گسترده‌تر عمل می‌کنند و بر اساس معیارهای اپیدمیولوژیک و آماری انتخاب شده‌اند تا کل طیف مراقبت‌ها را نشان دهند، بدون اینکه بار گزارش‌دهی سنگینی بر دوش وزارتخانه‌های بهداشت ملی تحمیل شود.[1][3]

این ۱۴ شاخص به چهار حوزه اصلی تقسیم می‌شوند: سلامت باروری، مادران، نوزادان و کودکان؛ بیماری‌های عفونی؛ بیماری‌های غیرواگیر؛ و ظرفیت و دسترسی به خدمات. نقاط داده‌ای از درصد نوزادانی که واکسن سه‌گانه (DTP) دریافت می‌کنند تا شیوع فشار خون طبیعی و تراکم تخت‌های بیمارستانی را شامل می‌شوند. این مدل با نمونه‌برداری از این مقاطع خاص، تلاش می‌کند تا واقعیت عملیاتی کلی زیرساخت پزشکی یک کشور را به تصویر بکشد.[1][3]

سازمان جهانی بهداشت برای ترکیب این معیارهای متفاوت در یک عدد واحد قابل بررسی، از یک تجمیع ریاضی خاص استفاده می‌کند. این ایندکس در مقیاسی بدون واحد از ۰ تا ۱۰۰ گزارش می‌شود. نکته حیاتی این است که این محاسبه با استفاده از میانگین هندسی انجام می‌شود، نه میانگین حسابی ساده. این انتخاب ریاضی تضمین می‌کند که یک کشور نمی‌تواند با برتری در یک حوزه و نادیده گرفتن کامل حوزه دیگر، به نمره کلی بالایی دست یابد؛ میانگین هندسی به شدت نمرات پایین در هر حوزه واحدی را جریمه می‌کند.[1]

با این حال، مدل‌های داده‌ای تنها به اندازه طرح‌های وزن‌دهی خود عینی هستند و یک تغییر ساختاری اخیر، خط مبنای جهانی را تغییر داده است. در سال ۲۰۲۵، کمیسیون آمار سازمان ملل بازنگری عمده‌ای در نحوه محاسبه ایندکس پوشش خدمات سلامت همگانی (SCI) تصویب کرد. پیش از این، شاخص‌های ردیاب در هر یک از چهار حوزه به طور مساوی وزن‌دهی می‌شدند. اگرچه این رویکرد شفاف بود، اما یک اعوجاج آماری بزرگ در داده‌های تاریخی ایجاد می‌کرد.[2]

از آنجا که مداخلات بیماری‌های عفونی—به ویژه درمان ضد رتروویروسی (ART) برای HIV—طی دو دهه گذشته به سرعت گسترش یافتند، به طور نامتناسبی ایندکس جهانی را به سمت بالا سوق دادند. بر اساس داده‌های بانک جهانی، معیارهای بیماری‌های عفونی مسئول بیش از ۶۰ درصد از کل تغییرات جهانی ایندکس پوشش خدمات سلامت همگانی بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۱ بودند. به نظر می‌رسید کشورها در کل در حال پیشرفت سریع در زمینه سلامت همگانی هستند، در حالی که در واقعیت، داده‌ها عمدتاً بازتاب‌دهنده پیشرفت در یک دسته ویروسی خاص بودند.[2]

برای اصلاح این وضعیت، بازنگری ۲۰۲۵ یک میانگین هندسی با وزن‌دهی بر اساس جمعیت را پذیرفت. مدل جدید، تعداد واقعی افرادی را که تحت تأثیر هر شاخص ردیاب قرار دارند، منعکس می‌کند، به جای اینکه هر دسته بیماری را از نظر ریاضی برابر در نظر بگیرد. این تغییر، تصویر بسیار دقیق‌تر، هرچند گاهی اوقات تلخ‌تری، از زیرساخت سلامت جهانی ارائه می‌دهد و نویز آماری ایجاد شده توسط گسترش سریع درمان‌های HIV را حذف می‌کند.[2]

پوشش خدمات تنها نیمی از مدل داده‌ای سلامت همگانی است. ستون دوم، شاخص ۳.۸.۲ هدف توسعه پایدار است که سختی مالی را اندازه‌گیری می‌کند. یک سیستم سلامت تنها زمانی کارآمد است که بیماران توان مالی استفاده از آن را داشته باشند. سازمان جهانی بهداشت و بانک جهانی نسبت جمعیتی را که با هزینه‌های درمانی «فقرآور» یا «فاجعه‌بار» از جیب مواجه هستند، رصد می‌کنند تا اطمینان حاصل شود که دسترسی به خدمات به قیمت نابودی اقتصادی تمام نشود.[2][3]

روش‌شناسی ۲۰۲۵ همچنین نحوه محاسبه این سختی مالی را به‌روزرسانی کرد و آن را به یک خط فقر اجتماعی (SPL) متصل ساخت تا هزینه نیازهای اساسی را بهتر منعکس کند. آخرین داده‌های گزارش نظارت جهانی ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که اگرچه سهم جمعیت جهانی که دچار سختی مالی می‌شوند از ۳۴ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۲۶ درصد در سال ۲۰۲۲ کاهش یافته است، اما تعداد مطلق همچنان بالا است، به طوری که ۲.۱ میلیارد نفر همچنان به دلیل هزینه‌های پزشکی دچار مضیقه مالی هستند.[2]

مجموعه شواهد پشتوانه این ایندکس‌ها همچنان تحت محدودیت‌های واقعیت‌های جمع‌آوری داده در سطح جهانی قرار دارد. سازمان جهانی بهداشت به صراحت اشاره می‌کند که به دلیل محدودیت‌های داده‌ای، چندین شاخص ردیاب به جای مشاهدات مستقیم پوشش خدمات، معیارهای نیابتی هستند. علاوه بر این، تناوب جمع‌آوری داده‌ها به شدت متفاوت است، به طوری که برخی شاخص‌ها سالانه به‌روز می‌شوند و برخی دیگر متکی به نظرسنجی‌های خانوار هستند که تنها یک بار در هر پنج سال انجام می‌شوند.[1][3]

با نزدیک شدن به ضرب‌الاجل ۲۰۳۰ برای اهداف توسعه پایدار، مدل داده‌ای بازنگری شده سلامت همگانی (UHC) دیدگاه شفاف‌تری در مورد سلامت جهانی ارائه می‌دهد. آژانس‌های بین‌المللی با اصلاح ریاضیات اندازه‌گیری، سیاست‌گذاران را مجبور می‌کنند تا با وضعیت واقعی و بدون روتوش سیستم‌های سلامت خود روبرو شوند و اطمینان حاصل کنند که پیشرفت‌های آینده با مراقبت‌های جامع سنجیده می‌شوند، نه با جهش‌های آماری منفرد.[4]