چارچوب جدید سازمان جهانی بهداشت برای «داروهای سبزتر» چگونه زنجیره تأمین دارو را کربن‌زدایی می‌کند؟

وقتی نسخه‌ای را از داروخانه تحویل می‌گیرید، آخرین چیزی که به آن فکر می‌کنید، ردپای کربن آن بطری پلاستیکی کوچک است. با این حال، صنعت جهانی داروسازی یک وزنه‌بردار خاموش در حوزه اقلیم است که مسئول تولید حدود ۴.۴ درصد از کل انتشار گازهای گلخانه‌ای جهان است. سال‌ها، ماهیت نجات‌بخش این محصولات، این صنعت را تا حد زیادی از نظارت شدید زیست‌محیطی که بر سوخت‌های فسیلی یا هوانوردی اعمال می‌شود، مصون نگه داشته بود. آن دوران استثناگرایی در حال پایان است.[3]

روز پنجشنبه، سازمان جهانی بهداشت (WHO) رسماً «چارچوب داروهای سبزتر» خود را راه‌اندازی کرد؛ مجموعه‌ای گسترده از دستورالعمل‌های نظارتی جهانی که برای کربن‌زدایی زنجیره تأمین دارو طراحی شده است. این ابتکار برای اولین بار یک استاندارد واحد و فرامرزی را برای ردیابی، گزارش‌دهی و کاهش تأثیر زیست‌محیطی تولیدات پزشکی، از مخازن شیمیایی تا قفسه بیمار، پیشنهاد می‌کند.[1]

با این حال، بسیار مهم است که زبان بازاریابی جاه‌طلبانه «سیستم بهداشتی با انتشار خالص صفر» را از سازوکارهای واقعی که سازمان جهانی بهداشت به کار گرفته است، جدا کنیم. این چارچوب به خودی خود یک معاهده بین‌المللی الزام‌آور نیست. بلکه یک طرح استانداردشده است که تنظیم‌کنندگان ملی، مانند FDA در ایالات متحده یا EMA در اروپا، می‌توانند آن را به کار گیرند تا شرکت‌های داروسازی را وادار به ممیزی زنجیره‌های تأمین خود کنند.[1][4]

هسته اصلی راهنمای سازمان جهانی بهداشت برای تنظیم‌کنندگان، بر انتشار گازهای گلخانه‌ای «محدوده ۳» (Scope 3) متمرکز است که شهرت زیادی به دلیل عدم شفافیت دارند. در تولید دارویی، بخش عمده‌ای از خروجی کربن از دفاتر مرکزی شرکت یا حتی کارخانه‌های مونتاژ نهایی نشأت نمی‌گیرد. بلکه منشأ آن در اعماق زنجیره تأمین است، به ویژه در سنتز شیمیایی پرمصرف انرژی مواد اولیه فعال دارویی (API)، که بخش عمده‌ای از آن به تأسیسات در هند و چین برون‌سپاری می‌شود.[2][3]

تحت چارچوب جدید، روشی استاندارد برای محاسبه شدت کربن این مواد خام در اختیار تولیدکنندگان دارو قرار می‌گیرد. پیش از این، شرکت‌ها می‌توانستند با خرید انرژی تجدیدپذیر برای تأسیسات بسته‌بندی داخلی خود، ادعای عملیات «سبز» داشته باشند، در حالی که کارخانه‌های شیمیایی با سوخت زغال‌سنگ که مواد اولیه آن‌ها را در خارج تولید می‌کردند، نادیده گرفته می‌شدند. دستورالعمل‌های سازمان جهانی بهداشت با الزام به ارزیابی چرخه عمر کامل برای داروهای تازه تأیید شده، این حفره حسابداری را مسدود می‌کند.

ستون اصلی دیگر این چارچوب، تدارکات عمومی را هدف قرار می‌دهد. سازمان جهانی بهداشت به سیستم‌های بهداشتی ملی، مانند سرویس ملی بهداشت بریتانیا (NHS) و برنامه‌های بیمه دولتی مختلف، توصیه می‌کند که امتیازدهی کربن را در تصمیمات خرید داروی خود بگنجانند. در عمل، اگر دو تولیدکننده داروی ژنریک، یک داروی فشار خون مشابه را با قیمت کاملاً یکسان ارائه دهند، قرارداد به طور قانونی به تأمین‌کننده‌ای واگذار می‌شود که مشخصات انتشار کربن تأییدشده پایین‌تری داشته باشد.[1][4]

واکنش صنعت داروسازی ترکیبی از حمایت عمومی و لابی‌گری خصوصی برای تمدید جدول‌های زمانی بوده است. تولیدکنندگان بزرگ چندملیتی دارو، که بسیاری از آن‌ها قبلاً اهداف داوطلبانه انتشار خالص صفر را برای سال‌های ۲۰۳۰ یا ۲۰۴۰ اعلام کرده‌اند، به طور کلی از یک معیار گزارش‌دهی استاندارد استقبال می‌کنند. آن‌ها استدلال می‌کنند که یک استاندارد جهانی واحد از ایجاد یک چشم‌انداز پراکنده جلوگیری می‌کند که در آن مجبور باشند با پنجاه قانون مختلف حسابداری کربن ملی پیروی کنند.[1]

در مقابل، تولیدکنندگان داروهای ژنریک و سازمان‌های توسعه و تولید قراردادی (CDMO) با چالش دشوارتری روبرو هستند. ارتقاء کارخانه‌های شیمیایی قدیمی برای استفاده از فرآیندهای تولید پیوسته یا برقی کردن تولید گرما، نیازمند هزینه‌های سرمایه‌ای هنگفتی است. گروه‌های صنعتی نماینده این تولیدکنندگان هشدار داده‌اند که حرکت بیش از حد تهاجمی در مورد الزامات کربن می‌تواند عرضه داروهای ژنریک ضروری و کم‌حاشیه سود را مختل کند.[2]

محققان دانشگاهی که این چارچوب را ارزیابی می‌کنند، خاطرنشان می‌کنند که این انتقال از نظر فنی امکان‌پذیر، اما از نظر اقتصادی پیچیده است. مدل‌های اخیر منتشر شده در مجلات سلامت سیاره‌ای نشان می‌دهند که بهینه‌سازی مسیرهای تأمین، کاهش پلاستیک‌های یک‌بار مصرف در تولید زیستی و روی آوردن به انرژی‌های تجدیدپذیر برای سنتز مواد اولیه می‌تواند انتشار گازهای گلخانه‌ای این بخش را ظرف یک دهه تا ۶۰ درصد کاهش دهد. گلوگاه، نوآوری علمی نیست، بلکه مشوق‌های مالی مورد نیاز برای بازسازی زیرساخت‌های موجود است.[3]

موفقیت نهایی ابتکار «داروهای سبزتر» کاملاً به اجرای ملی بستگی دارد. از آنجا که سازمان جهانی بهداشت فاقد اختیار لازم برای جریمه کردن شرکت‌های متخلف است، این چارچوب متکی بر بزرگترین بازارهای دارویی جهان است تا این دستورالعمل‌ها را در قوانین داخلی خود بگنجانند. اگر ایالات متحده و اتحادیه اروپا این استانداردها را بپذیرند، زنجیره تأمین جهانی مجبور به انطباق خواهد شد؛ اگر آن‌ها با این چارچوب صرفاً به عنوان یک توصیه برخورد کنند، این ابتکار در معرض خطر تبدیل شدن به یک تعهد اقلیمی خوش‌نیت اما بی‌اثر قرار می‌گیرد.[4]

طی هجده ماه آینده، تمرکز از ژنو به پایتخت‌های ملی منتقل می‌شود. سازمان جهانی بهداشت یک کارگروه فنی تشکیل داده است تا به کشورهای در حال توسعه در ممیزی پایگاه‌های تولید داخلی‌شان کمک کند و اطمینان حاصل شود که فشار برای کربن‌زدایی به طور ناخواسته کشورهای کم‌درآمد را از تجارت جهانی داروسازی محروم نکند.

در نهایت، این چارچوب نشان‌دهنده بلوغ ضروری رویکرد بخش مراقبت‌های بهداشتی به تغییرات اقلیمی است. سازمان جهانی بهداشت با ارائه یک روش ملموس و استاندارد برای ردیابی هزینه کربن یک قرص، بحث را از بروشورهای پایداری شرکتی فراتر برده و وارد قلمرو مکانیک سخت و قابل ممیزی زنجیره تأمین کرده است.[1][2]