چگونه «شهرسازی تاکتیکی» با رنگ و گلدان، خیابان‌ها را پس می‌گیرد و زندگی روزمره را تغییر می‌دهد؟

برای دهه‌ها، تغییر چهره یک شهر نیازمند بودجه‌های کلان، سال‌ها برنامه‌ریزی و درگیری با بروکراسی‌های پیچیده اداری بود. اگر محله‌ای به یک پارک جدید، یک گذرگاه امن‌تر یا مسیر دوچرخه‌سواری نیاز داشت، ساکنان باید سال‌ها منتظر می‌ماندند تا شاید شهرداری بودجه‌ای برای آن تخصیص دهد. اما در سال‌های اخیر، جنبشی در حال تغییر این معادله است که نشان می‌دهد برای بهبود کیفیت زندگی روزمره، همیشه نیازی به بتن‌ریزی و پروژه‌های چند میلیون دلاری نیست.

این رویکرد نوین که «شهرسازی تاکتیکی» نامیده می‌شود، بر پایه یک ایده ساده اما قدرتمند بنا شده است: استفاده از مداخلات کوتاه‌مدت، کم‌هزینه و مقیاس‌پذیر برای ایجاد تغییرات بلندمدت. در این روش، شهروندان و طراحان شهری به جای انتظار برای پروژه‌های عظیم، با استفاده از رنگ، گلدان، مبلمان متحرک و موانع پلاستیکی، فضاهای شهری را به سرعت بازطراحی می‌کنند.

به گزارش خبرگزاری ایمنا، شهرسازی تاکتیکی امروزه به یکی از محبوب‌ترین روش‌های طراحی شهری در جهان تبدیل شده است، زیرا با صرف کمترین هزینه و زحمت، بیشترین مزایا را برای مناطق شهری و ساکنان آن‌ها به ارمغان می‌آورد. این استراتژی که اغلب بر پایه مشارکت شهروندان استوار است، در ابتدا به‌طور موقت اعمال می‌شود، اما در بسیاری از موارد به علت اثربخشی بالا به فرایندی دائمی تبدیل می‌گردد.[1]

مکانیسم عمل شهرسازی تاکتیکی بر اساس مدل «آزمایش پیش از سرمایه‌گذاری» است. پایگاه خبری شهر در بررسی این الگو اشاره می‌کند که حرکت شهرها به سمت توسعه محورهای سواره‌رو در دهه‌های گذشته سبب غفلت از طرح‌های انسان‌محور شده بود، اما شهرسازی تاکتیکی توجه به حرکت پیاده را به عنوان یک پیش‌نیاز مهم شهری دوباره احیا کرده است. این جنبش نه تنها سیمای کالبدی شهرها را تغییر می‌دهد، بلکه رفتار اجتماعی مردم را نیز دگرگون می‌سازد.[2]

یکی از جذاب‌ترین و مؤثرترین شاخه‌های این جنبش، «هنر آسفالت» است. این تکنیک شامل نقاشی‌های رنگارنگ در تقاطع‌ها، خطوط عابر پیاده و پلازاهای پاپ‌آپ است که به صورت بصری عرض خیابان را برای خودروها باریک‌تر کرده و فضای بیشتری را به عابران اختصاص می‌دهد. اما آیا چند سطل رنگ واقعاً می‌تواند جان انسان‌ها را در برابر خودروهای سنگین نجات دهد؟

پاسخ به این پرسش، بسیاری از مهندسان ترافیک را شگفت‌زده کرده است. بر اساس مطالعه جامع «ابتکار هنر آسفالت» که توسط بنیاد بلومبرگ انجام شده است، نصب این نقاشی‌های خیابانی در تقاطع‌ها می‌تواند تصادفات را به شکل چشمگیری کاهش دهد. این مطالعه که رفتار رانندگان و عابران را قبل و بعد از اجرای هنر آسفالت در ۱۷ سایت مختلف بررسی کرده، نتایج خیره‌کننده‌ای را به همراه داشته است.[3]

داده‌های این تحقیق نشان می‌دهد که پس از اجرای هنر آسفالت، نرخ تصادفات درگیر با عابران پیاده و سایر کاربران آسیب‌پذیر جاده تا ۵۰ درصد کاهش یافته است. همچنین تصادفات منجر به جراحت ۳۷ درصد و کل تصادفات تقاطع‌ها ۱۷ درصد افت داشته‌اند. این آمار ثابت می‌کند که رنگ، زمانی که به درستی و با هدف آرام‌سازی ترافیک استفاده شود، می‌تواند به عنوان یک سپر محافظ عمل کند.[3]

دلیل روان‌شناختی این تأثیر بسیار ساده است: الگوهای رنگارنگ و غیرمنتظره روی آسفالت، رانندگان را از حالت «رانندگی خودکار و ناخودآگاه» خارج کرده و آن‌ها را وادار می‌کند تا سرعت خود را کاهش دهند و با دقت بیشتری به محیط اطراف توجه کنند. مشاهدات میدانی بنیاد بلومبرگ نشان داد که پس از اجرای این طرح‌ها، میزان توقف رانندگان برای احترام به حق تقدم عابران پیاده ۲۷ درصد افزایش یافته است.[3]

فراتر از ایمنی، شهرسازی تاکتیکی تأثیر عمیقی بر تعاملات اجتماعی و اقتصاد محلی دارد. یکی از نمونه‌های بارز این رویکرد، تبدیل فضاهای پارک حاشیه خیابان به «پارک‌لت» است. پارک‌لت‌ها فضاهای کوچک و عمومی هستند که با قرار دادن نیمکت، گیاهان و میزها در محل پارک یک یا دو خودرو ایجاد می‌شوند و فضایی برای نشستن، گفتگو و استراحت شهروندان در دل محله‌ها فراهم می‌کنند.

روزنامه گیلان امروز در مقاله‌ای تحلیلی پیرامون این موضوع می‌نویسد که ایجاد میادین فعال یا تبدیل پارکینگ‌های شهری به مکان‌هایی برای دور هم بودن، علاوه بر کسب حمایت عمومی، می‌تواند آغازی برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های دائمی باشد. این نوع از فعالیت‌ها نقشی الهام‌بخش برای راهبران مدنی در تجربه و شکل دادن فضاهای شهری به شیوه‌ای جدید ایفا می‌کنند و حس تعلق به محله را افزایش می‌دهند.[4]

در دوران همه‌گیری کرونا، استفاده از رویکردهای شهرسازی تاکتیکی در سراسر جهان به اوج خود رسید. بسیاری از شهرها با استفاده از موانع موقت، خیابان‌ها را به روی خودروها بستند تا فضای بیشتری برای پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و غذاخوری‌های فضای باز فراهم کنند. موفقیت چشمگیر این طرح‌های موقت باعث شد تا بسیاری از شهرداری‌ها تصمیم بگیرند این تغییرات را پس از پایان همه‌گیری نیز حفظ کنند.

با این حال، این جنبش با چالش‌ها و مخالفت‌هایی نیز روبرو است. برخی از مهندسان ترافیک سنتی و نهادهای تدوین‌کننده آیین‌نامه‌های راهنمایی و رانندگی، نسبت به استفاده از رنگ‌های تند در تقاطع‌ها ابراز نگرانی کرده‌اند. استدلال آن‌ها این است که خطوط عابر پیاده باید از استانداردهای یکنواخت پیروی کنند تا از سردرگمی رانندگان جلوگیری شود و تمرکز آن‌ها از علائم اصلی ترافیکی منحرف نگردد.

یکی دیگر از نگرانی‌های مطرح شده، چالش خوانش این نقاشی‌ها توسط سنسورهای خودروهای خودران و همچنین عابران پیاده کم‌بینا است. منتقدان می‌گویند که سیستم‌های بینایی ماشین ممکن است نتوانند یک تقاطع رنگارنگ را به درستی تشخیص دهند. با این حال، حامیان شهرسازی تاکتیکی معتقدند که تکنولوژی خودروهای خودران باید خود را با شهرهای انسان‌محور تطبیق دهد، نه اینکه شهرها بر اساس محدودیت‌های نرم‌افزاری ماشین‌ها طراحی شوند.

مسئله نگهداری و دوام نیز یکی از نقاط ضعف مداخلات موقت است. رنگ‌های روی آسفالت به مرور زمان و در اثر عبور خودروها و شرایط جوی پاک می‌شوند و گلدان‌های چوبی ممکن است فرسوده شوند. بنابراین، اگر یک مداخله تاکتیکی موفقیت‌آمیز باشد، شهرداری‌ها باید به سرعت برای تبدیل آن به یک زیرساخت دائمی با مصالح ماندگارتر مانند سنگ‌فرش و جدول‌کشی اصولی اقدام کنند.

تیم سردبیری فکتلن در تحلیل این روند تأکید می‌کند که قدرت واقعی شهرسازی تاکتیکی در دموکراتیزه کردن طراحی شهری نهفته است. این رویکرد به شهروندان عادی ابزاری می‌دهد تا به جای آنکه صرفاً مصرف‌کننده منفعل فضاهای شهری باشند، به خالقان فعال محله‌های خود تبدیل شوند و با کمترین هزینه، حق خود را نسبت به شهر مطالبه کنند.[5]

در نهایت، شهرسازی تاکتیکی به ما یادآوری می‌کند که خیابان‌ها تنها مسیرهایی برای عبور سریع خودروها نیستند، بلکه مهم‌ترین فضاهای عمومی شهر محسوب می‌شوند. با چند سطل رنگ، چند گلدان و اراده‌ای برای تغییر، می‌توان خیابان‌های خاکستری و خطرناک را به فضاهایی زنده، امن و پرنشاط تبدیل کرد که کیفیت زندگی روزمره میلیون‌ها نفر را ارتقا می‌بخشند و روح تازه‌ای به کالبد شهر می‌دمند.