چرا تغییر کاربری خشکی‌ها و دریاها همچنان عامل اصلی از دست رفتن تنوع زیستی در جهان است

برای اینکه اکوسیستم‌های جهانی بتوانند غنای گونه‌ای پایه خود را حفظ کنند، ردپای فیزیکی زیرساخت‌های انسانی باید زیستگاه‌های پیوسته و دست‌نخورده کافی به جا بگذارد. این شرط دیگر برقرار نیست. در سراسر محیط‌های خشکی و دریایی، تبدیل چشم‌اندازهای طبیعی به مناطق کشاورزی، شهری و صنعتی، توزیع فضایی حیات در کره زمین را به طور بنیادین تغییر داده است.[6]

«پلتفرم علمی-سیاستی بین‌دولتی تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی» (IPBES) پنج عامل مستقیم این تغییر اکولوژیکی را ردیابی می‌کند. اگرچه تغییرات اقلیمی بر بحث‌های سیاست‌گذاری عمومی مسلط است، چارچوب IPBES تغییر کاربری خشکی‌ها و دریاها را به عنوان بزرگترین عامل تاریخی و کنونی کاهش تنوع زیستی در جهان معرفی می‌کند.[1]

این تغییر کاربری به عنوان یک محدودیت هندسی عمل می‌کند. هنگامی که جنگل‌ها، تالاب‌ها و جنگل‌های حرای ساحلی برای فعالیت‌های انسانی پاکسازی می‌شوند، ظرفیت برد کلی بیوسفر کاهش می‌یابد. برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد خاطرنشان می‌کند که توسعه کشاورزی به تنهایی تهدیدی شناخته‌شده برای بیش از ۸۵ درصد از ۲۸ هزار گونه‌ای است که در حال حاضر در معرض خطر انقراض قرار دارند.[2]

سازوکار این عامل فراتر از کاهش ساده مساحت است. تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها - جایی که اکوسیستم‌های دست‌نخورده توسط جاده‌ها یا توسعه شهری به بخش‌های منزوی تقسیم می‌شوند - مانع از تبادل ژنتیکی میان جمعیت‌ها می‌گردد. یک مطالعه چندمدلی در سال ۲۰۲۴ که در نشریه Science منتشر شد و مورد توجه EurekAlert قرار گرفت، برآورد کرده است که تنوع زیستی جهانی در طول قرن بیستم تنها به دلیل تغییر کاربری اراضی بین ۲ تا ۱۱ درصد کاهش یافته است.[5]

در محیط‌های دریایی، محدودیت فضایی به شکل متفاوتی بروز می‌کند اما به همان پیامد سیستمی منجر می‌شود. تغییر کاربری دریا، از جمله توسعه ساحلی، گسترش آبزی‌پروری و صید مخرب ترال کف، پیچیدگی ساختاری زیستگاه‌های اقیانوسی را تخریب می‌کند. با این حال، در اقیانوس‌ها، بهره‌برداری مستقیم - به ویژه صید بی‌رویه - از تغییرات فضایی پیشی گرفته و عامل اصلی کاهش گونه‌ها محسوب می‌شود.[1][2]

سلسله‌مراتب این عوامل ثابت نیست. چارچوب IPBES این پنج تهدید را بر اساس تاثیر جهانی آن‌ها رتبه‌بندی می‌کند: تغییر کاربری خشکی‌ها و دریاها، بهره‌برداری مستقیم از ارگانیسم‌ها، تغییرات اقلیمی، آلودگی و گونه‌های بیگانه مهاجم.[1]

در ایالات متحده، ماهیت ترکیبی این تهدیدات به وضوح قابل مشاهده است. تحقیقات منتشر شده در Bioscience نشان می‌دهد که اکثریت گونه‌های در معرض خطر با فشارهای همزمان متعددی روبرو هستند. هنگامی که یک زیستگاه به دلیل تغییر کاربری اراضی تکه‌تکه می‌شود، محیط‌های حاشیه‌ای باقیمانده به شدت در برابر گونه‌های مهاجم و رواناب‌های کشاورزی آسیب‌پذیر می‌شوند.[3]

آلودگی به عنوان یک ضریب فزاینده در زمین‌های تخریب‌شده عمل می‌کند. آفت‌کش‌ها، پلاستیک‌ها و مواد شیمیایی صنعتی، شیمی خاک و سطح اکسیژن آب را تغییر می‌دهند. شبکه بی‌بی‌سی در سال ۲۰۱۹ گزارش داد که آلودگی پلاستیکی دریایی از سال ۱۹۸۰ ده برابر شده است و صدها گونه‌ای را که پیش از این در زیستگاه‌های فشرده‌شده در حال تقلا بوده‌اند، تحت تاثیر قرار داده است.[4]

بهره‌برداری مستقیم به عنوان دومین عامل بزرگ در سطح جهانی رتبه‌بندی می‌شود. برداشت گیاهان و حیوانات وحشی با سرعتی بیشتر از توان بازیابی جمعیت‌ها، اکوسیستم‌ها را از گونه‌های کلیدی محروم می‌کند. این بهره‌برداری، تنظیم‌کننده‌های بیولوژیکی را که در حالت عادی ثبات زیستگاه را حفظ می‌کنند از بین برده و تخریبی را که با تغییر کاربری اراضی آغاز شده بود، تسریع می‌کند.[1][6]

تغییرات اقلیمی در حال حاضر در رتبه سوم سلسله‌مراتب IPBES قرار دارد، اما مسیر رشد آن پرشتاب است. افزایش دما و تغییر الگوهای بارش، گونه‌ها را مجبور به مهاجرت می‌کند؛ یک مکانیسم بقا که به طور فعال توسط همان تغییرات کاربری اراضی که مسیرهای آن‌ها را تکه‌تکه کرده، مسدود می‌شود.[1][5]

مدل‌سازی‌های پیش‌بینی‌کننده نشان‌دهنده یک وارونگی قریب‌الوقوع در این سلسله‌مراتب است. پژوهشگرانی که اثرات ترکیبی تغییرات کاربری اراضی و اقلیمی را تحلیل می‌کنند، پیش‌بینی می‌کنند که تغییرات اقلیمی تهدیدی فوری و شتابان برای اکوسیستم‌های جهانی به شمار می‌رود.[5]

دیوید لکلر، پژوهشگر در موسسه بین‌المللی تحلیل سیستم‌های کاربردی، خاطرنشان کرد که اگرچه تغییر کاربری اراضی از نظر تاریخی عامل غالب بوده است، اما «تغییرات اقلیمی می‌تواند تا اواسط قرن به عنوان عامل اصلی کاهش تنوع زیستی از آن پیشی بگیرد.»[5]

این تغییر قریب‌الوقوع، تلاش‌های کاهش اثرات را پیچیده می‌کند. سیاست‌های طراحی‌شده برای مقابله با تغییرات اقلیمی، مانند استقرار گسترده محصولات زیست‌انرژی یا تاسیسات پراکنده انرژی‌های تجدیدپذیر، به زمین‌های وسیعی نیاز دارند. اگر این راه‌حل‌های اقلیمی بدون برنامه‌ریزی فضایی اجرا شوند، می‌توانند ناخواسته تغییر کاربری اراضی را تسریع کرده و عامل اول و سوم را در مقابل یکدیگر قرار دهند.[5][6]

تعامل میان این عوامل به این معناست که سیاست‌های حفاظتیِ منفرد معمولاً با شکست مواجه می‌شوند. محافظت از یک قطعه جنگل تکه‌تکه شده در برابر قطع درختان، آن را در برابر گرمایش دما یا رسوب نیتروژن کشاورزی مصون نمی‌دارد.[2][3]

«چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ-مونترال» که برای توقف تخریب طبیعت تا سال ۲۰۳۰ به تصویب رسیده است، تلاش می‌کند با هدف قرار دادن ردپای فیزیکی فعالیت‌های انسانی به این موضوع بپردازد. هدف این چارچوب برای محافظت از ۳۰ درصد از خشکی‌ها و آب‌های سیاره، مستقیماً همان محدودیت فضایی را هدف قرار می‌دهد که تغییر کاربری اراضی آن را در هم شکسته است.[2]

داده‌ها نشان می‌دهند که معکوس کردن روند کاهش تنوع زیستی نیازمند تثبیت ردپای فضایی انسان است. تا زمانی که تبدیل هندسی اکوسیستم‌های دست‌نخورده متوقف نشود، شرایط پایه برای بازیابی گونه‌ها محقق نخواهد شد، فارغ از اینکه چه پیشرفت‌هایی در کنترل آلودگی یا کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به دست آمده باشد.[6]