چین سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی را با ۲۹ کشور تأسیس کرد؛ بلوک جدیدی برای حکمرانی جهانی هوش مصنوعی

ایالات متحده و اتحادیه اروپا دو سال گذشته را صرف رقابت برای تدوین کتاب قوانین قطعی هوش مصنوعی کردند، با این فرض که بقیه جهان در نهایت استانداردهای آنها را خواهند پذیرفت. اما در ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۶، واقعیت دیگری در شانگهای نمایان شد.[2][6]

بیست و نه کشور توافقنامه‌ای را برای تأسیس «سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی» (WAICO)، یک نهاد بین‌دولتی مستقل با مرکزیت چین، امضا کردند. اعضای مؤسس شامل روسیه، برزیل، پاکستان، اندونزی و دو دوجین کشور دیگر در آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین هستند. قدرت‌های بزرگ هوش مصنوعی غربی به طور محسوسی غایب بودند.[1][2][3]

این صرفاً یک فرصت عکس‌برداری دیپلماتیک نیست؛ بلکه رسمیت بخشیدن به یک مسیر موازی برای حکمرانی جهانی هوش مصنوعی است. وایکو (WAICO) نشان‌دهنده تلاشی هماهنگ برای ایجاد جایگزینی برای چارچوب‌های غربی مانند «قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا» و «فرآیند هیروشیما گروه ۷» است، که در عوض بر نیازها و حاکمیت فناورانه کشورهای جنوب جهانی تمرکز دارد.[2][4][5][6]

برای درک وایکو، باید فراتر از زبان بازاریابی گسترده «منافع مشترک» و «همکاری برد-برد» نگاه کرد تا قابلیت‌های واقعی ارائه شده را دید. چین فقط قوانین را صادر نمی‌کند؛ بلکه زیرساخت‌های اساسی را صادر می‌کند.[5][6]

در هسته این استراتژی، چرخشی به سمت مدل‌های هوش مصنوعی متن‌باز (یا دقیق‌تر، «وزن-باز») قرار دارد. در حالی که آزمایشگاه‌های پیشرو آمریکایی عمدتاً پلتفرم‌های اختصاصی و بسته ساخته‌اند که کاربران را در اکوسیستم‌های پولی قفل می‌کنند، توسعه‌دهندگان چینی مانند DeepSeek، Alibaba و Moonshot AI مدل‌های بسیار توانمندی را با وزن‌های باز منتشر کرده‌اند.[3][5]

این بدان معناست که هر کسی می‌تواند این سیستم‌ها را دانلود، بهینه‌سازی و به صورت محلی مستقر کند. برای کشورهای در حال توسعه که هزینه و دسترسی موانع حیاتی هستند، جذابیت این مدل‌ها فوری است. مدل‌های وزن-باز چینی به دلیل هزینه‌های استنتاج پایین‌تر، شاهد افزایش شدید نرخ پذیرش بوده‌اند و حتی در میان شرکت‌های غربی نیز استفاده قابل توجهی پیدا کرده‌اند.[3][5]

پکن با تبدیل سیستم‌های وزن-باز به پیش‌فرض جهانی، قصد دارد لایه مدل پشته هوش مصنوعی را به یک کالای عمومی تبدیل کند. اگر هوش مصنوعی در سطح پیشرفته به صورت رایگان در دسترس باشد، قدرت قیمت‌گذاری مدل‌های بسته غربی از بین می‌رود. وایکو به عنوان ابزار نهادی برای استانداردسازی و توزیع این رویکرد متن‌باز در ۲۹ کشور عضو عمل می‌کند.[4][5][6]

با این حال، تمایز قائل شدن بین آنچه واقعاً اجرا شده و آنچه صرفاً اعلام شده، حیاتی است. توافق شانگهای شخصیت حقوقی و مرکزیت وایکو را تثبیت می‌کند، اما سازوکارهای تأمین مالی خاص، مقررات الزام‌آور و بوروکراسی عملیاتی این سازمان تا حد زیادی تعریف نشده باقی مانده‌اند.[1][4][6]

آنچه اجرا شده، تعهدات مشخص برای ظرفیت‌سازی است. در جریان کنفرانس جهانی هوش مصنوعی ۲۰۲۶، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، متعهد شد که ۵۰۰۰ فرصت آموزشی هوش مصنوعی را طی پنج سال آینده برای کشورهای در حال توسعه فراهم کند. چین همچنین ایجاد مراکز همکاری بین‌المللی کاربرد هوش مصنوعی با اتحادیه آفریقا، اتحادیه عرب و آسه آن (ASEAN) را اعلام کرد.[2][3]

این ابتکارات به یک نگرانی واقعی در جنوب جهانی می‌پردازند: ترس از «شکاف هوش مصنوعی». بسیاری از کشورهای در حال توسعه نگرانند که به مصرف‌کنندگان صرف فناوری‌های هوش مصنوعی تبدیل شوند و کاملاً به انحصارات معدودی در سیلیکون ولی وابسته بمانند. منشور وایکو به صراحت بر حاکمیت دولت‌ها، انتقال ظرفیت و کاهش نابرابری فناورانه تأکید دارد.[3][4]

با این حال، این مدل حکمرانی جایگزین، مصالحه‌های خاص خود را به همراه دارد. لفاظی «حاکمیت سایبری» که وایکو از آن حمایت می‌کند، با مدلی از حکمرانی دیجیتال همسو است که کنترل دولت بر اطلاعات را در اولویت قرار می‌دهد. برای شرکت‌های چندملیتی، ظهور یک «مسیر چینی» برای حکمرانی هوش مصنوعی، چشم‌انداز انطباق پیچیده‌ای را ایجاد می‌کند.[1][5]

شرکت‌هایی که در سطح جهانی فعالیت می‌کنند، ممکن است به زودی با استانداردهای متفاوتی برای ایمنی مدل، حکمرانی داده‌ها و شفافیت الگوریتمی مواجه شوند. همانطور که قوانین بومی‌سازی داده‌ها اینترنت جهانی را تکه‌تکه کرد، ظهور وایکو می‌تواند منجر به یک اکوسیستم هوش مصنوعی متلاشی شود که در آن پشته‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری بر اساس همسویی‌های ژئوپلیتیکی از هم جدا می‌شوند.[1][5][6]

حضور آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در مراسم امضا، بر اهمیت بالای این تغییر نهادی تأکید کرد. در حالی که وایکو ادعا می‌کند که اهداف منشور سازمان ملل را رعایت می‌کند، ایجاد آن در خارج از سیستم رسمی سازمان ملل، نشان‌دهنده سرخوردگی از کانال‌های چندجانبه موجود است.[2][3][6]

در نهایت، وایکو نهادی نوظهور در یک مجموعه رژیم در حال تغییر سریع است. این امر ثابت می‌کند که رقابت‌پذیری در هوش مصنوعی دیگر فقط به این نیست که چه کسی سریع‌ترین تراشه‌ها یا بزرگترین تعداد پارامترها را دارد. بلکه در مورد این است که چه کسی می‌تواند یک اکوسیستم خودتقویت‌کننده از نوآوری فناورانه، استقرار صنعتی و حکمرانی بین‌المللی بسازد.[4][5][6]

اینکه آیا وایکو می‌تواند منشور ۲۹ کشوری خود را به یک بلوک نظارتی پایدار تبدیل کند، هنوز مشخص نیست. اما دوران اجماع واحد و تحت رهبری غرب در مورد هوش مصنوعی قطعاً به پایان رسیده است.[1][4][6]