علم «سرخوشی دونده»: چرا اندورفین‌ها دلیل حال خوب شما پس از ورزش نیستند؟

برای دهه‌ها، فرهنگ تناسب اندام یک داستان بیولوژیکی ساده را به ما فروخته است: اگر به اندازه کافی سخت بدوید و درد را تحمل کنید، مغز شما اندورفین ترشح می‌کند. اندورفین‌ها به عنوان مسکن‌های جادویی معرفی می‌شدند که موجی از سرخوشی و آرامش را ایجاد می‌کنند که به آن «سرخوشی دونده» (Runner's High) می‌گویند.[1]

این ایده چنان در فرهنگ عامه ریشه دوانده است که «هجوم اندورفین» اکنون به یک اصطلاح روزمره تبدیل شده است. ما اندورفین‌ها را دلیل حال خوب پس از یک جلسه تمرین در باشگاه و ماهیت اعتیادآور ورزش‌های استقامتی می‌دانیم و معتقدیم بدون درد، این پاداش شیمیایی به دست نمی‌آید.[3]

اما یک نقص بیولوژیکی بزرگ در این داستان وجود دارد. اندورفین‌ها مولکول‌های بسیار بزرگی هستند. وقتی عضلات شما درد می‌گیرند، بدن شما در واقع اندورفین‌ها را وارد جریان خون می‌کند تا به بی‌حس کردن درد فیزیکی در عضلات کمک کند. با این حال، اندازه بزرگ آن‌ها مانع از عبورشان از سد خونی-مغزی می‌شود.[1][2]

این بدان معناست که اندورفین‌های در حال گردش در خون شما نمی‌توانند وارد مغز شوند تا خلق و خوی شما را تغییر دهند یا سرخوشی ایجاد کنند. آن‌ها در بدن محبوس هستند. بنابراین، اگر اندورفین‌ها باعث احساس نشئگی و آرامش شما نمی‌شوند، چه چیزی عامل این اتفاق است؟[1]

پاسخ در سیستم اندوکانابینوئید نهفته است. در اوایل دهه ۲۰۰۰، پژوهشگران شروع به جستجوی مولکول‌های کوچک‌تری کردند که بتوانند از سد خونی-مغزی عبور کرده و به همان گیرنده‌هایی متصل شوند که توسط ترکیبات گیاه شاهدانه فعال می‌شوند.[2][3]

آن‌ها دریافتند که ورزش به طور چشمگیری تولید مولکولی به نام «آناندامید» را افزایش می‌دهد. آناندامید که نام آن از کلمه سانسکریت به معنای «سعادت» (Ananda) گرفته شده است، یک اندوکانابینوئید است؛ یعنی نسخه‌ای طبیعی از ترکیبات آرام‌بخش که بدن انسان به طور خودکار تولید می‌کند.[1][2]

برخلاف اندورفین‌ها، آناندامید یک لیپید (محلول در چربی) است و به اندازه کافی کوچک است که به راحتی از سد خونی-مغزی عبور کند. هنگامی که این مولکول وارد مغز می‌شود، به گیرنده‌های خاصی متصل شده و باعث کاهش اضطراب، کاهش درک درد و ایجاد احساس عمیق آرامش و رفاه می‌شود.[2]

مطالعات آزمایشگاهی این موضوع را تایید کرده‌اند. هنگامی که پژوهشگران گیرنده‌های اندورفین را مسدود می‌کنند، سوژه‌ها همچنان سرخوشی دونده را تجربه می‌کنند. اما زمانی که گیرنده‌های اندوکانابینوئید مسدود می‌شوند، اثرات سرخوشی و ضد اضطراب به طور کامل از بین می‌روند.[2]

چرا ما چنین سیستمی در بدن خود داریم؟ زیست‌شناسان تکاملی بر این باورند که این یک مکانیسم بقا بوده است. انسان‌های اولیه برای شکار و جمع‌آوری غذا نیاز به طی کردن مسافت‌های طولانی داشتند. یک سیستم پاداش عصبی-شیمیایی که درد حرکت طولانی‌مدت را بی‌حس کرده و اضطراب حضور در طبیعت وحشی را کاهش می‌داد، یک مزیت تکاملی عظیم محسوب می‌شد.[3]

این تغییر در درک ما از اندورفین‌ها به اندوکانابینوئیدها فقط یک بحث آکادمیک نیست؛ بلکه نحوه رویکرد ما به ورزش را، در صورتی که هدفمان سلامت روان باشد، کاملاً تغییر می‌دهد.[3]

افسانه اندورفین به ما می‌گفت که برای دریافت پاداش شیمیایی باید رنج بکشید و خود را به نقطه استرس شدید فیزیکی برسانید. اما سیستم اندوکانابینوئید واکنش کاملاً متفاوتی نشان می‌دهد.[1][3]

تحقیقات نشان می‌دهد که تولید آناندامید در طول ورزش‌های با شدت متوسط و حالت پایدار به اوج خود می‌رسد. به یک پیاده‌روی سریع، یک دویدن سبک یا یک دوچرخه‌سواری راحت فکر کنید که در طول آن هنوز هم می‌توانید با فرد کناری خود صحبت کنید.[1][2]

اگر بیش از حد به خود فشار بیاورید و تمرین را به یک دوی سرعت طاقت‌فرسا و نفس‌گیر تبدیل کنید، بدن آن را به عنوان یک وضعیت اضطراری حاد درک می‌کند، نه یک حرکت پایدار. در این حالت هورمون استرس (کورتیزول) افزایش می‌یابد و تولید اندوکانابینوئیدها در واقع کاهش پیدا می‌کند.[2][3]

این خبر برای افراد عادی بسیار اطمینان‌بخش است. شما نیازی به دویدن در ماراتن یا نابود کردن خود در یک کلاس تمرینات متناوب با شدت بالا (HIIT) ندارید تا از مزایای سلامت روان ورزش بهره‌مند شوید.[1][3]

با این حال، سرخوشی دونده همچنان تا حدودی دست‌نیافتنی است. همه افراد آن را تجربه نمی‌کنند و حتی دوندگان باتجربه نیز در هر جلسه تمرین آن را احساس نمی‌کنند. دانشمندان معتقدند این تنوع به ژنتیک، سطح استرس پایه و گیرنده‌های طبیعی بدن بستگی دارد.[1][2]

علاوه بر این، زمان یک عامل کلیدی است. سیستم اندوکانابینوئید معمولاً به حداقل ۳۰ تا ۴۵ دقیقه حرکت ریتمیک و مداوم نیاز دارد تا شروع به ترشح آناندامید در سیستم عصبی کند. یک دوی سرعت ۱۰ دقیقه‌ای برای فعال کردن این مکانیسم کافی نیست.[1][3]

در نهایت، درک علم سرخوشی دونده ما را از ذهنیت «نابرده رنج، گنج میسر نمی‌شود» رها می‌کند. این علم از ما دعوت می‌کند تا یک سرعت پایدار و متوسط پیدا کنیم؛ سرعتی که بیولوژی ما در واقع برای پاداش دادن به آن برنامه‌ریزی شده است.[3]