فشار قدرت‌های غربی بر آژانس برای ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت به دلیل قطع نظارت هسته‌ای

ایالات متحده و متحدان اروپایی‌اش استدلال می‌کنند که امتناع ایران از اجازه دادن به بازرسان برای ورود به تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده، نقض اساسی پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) است که باید به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع داده شود. ایران و حامیان دیپلماتیکش معتقدند که غرب حق خود برای مطالبه شفافیت را زمانی از دست داد که یک کارزار نظامی را آغاز کرد که دقیقاً همان تأسیسات را نابود کرد؛ آن‌ها استدلال می‌کنند که قوانین بین‌المللی یک کشور را ملزم نمی‌کند تا ویرانه‌های نظامی خود را به روی کشورهایی که آن‌ها را بمباران کرده‌اند، باز کند.[2][7]

بن‌بست دیپلماتیک کنونی به سمت یک گسست رسمی پیش می‌رود. ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه و آلمان پیش‌نویس قطعنامه‌ای را پیش از نشست هفته آینده هیئت حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) در وین توزیع می‌کنند. در صورت تصویب توسط این هیئت ۳۵ کشوری، این اقدام رسماً پرونده ایران را برای اولین بار در ۲۰ سال گذشته به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع خواهد داد.[2][3][4]

این قطعنامه اوج یک بحران ۱۵ ماهه بر سر دسترسی و راستی‌آزمایی است. در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵ (۲۲ خرداد ۱۴۰۴)، هیئت حکام آژانس قطعنامه‌ای را تصویب کرد که ایران را به دلیل عدم همکاری در تحقیقات مربوط به آثار اورانیوم یافت شده در سایت‌های اعلام‌نشده، ناقض تعهدات منع گسترش خود اعلام کرد.[2][3]

چشم‌انداز ژئوپلیتیک روز بعد دچار شکاف شد. در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ (۲۳ خرداد ۱۴۰۴)، اسرائیل یک کارزار بمباران علیه زیرساخت‌های هسته‌ای ایران آغاز کرد، عملیاتی که ایالات متحده نیز متعاقباً به آن پیوست. این حملات نظامی آسیب جدی به تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم ایران وارد کرد و واقعیت فیزیکی و دیپلماتیک برنامه هسته‌ای را به طور اساسی تغییر داد.[2][7]

از زمان بمباران، تهران بازرسان آژانس را از بازگشت به سایت‌های هدف قرار گرفته منع کرده است. در نتیجه، آژانس نمی‌تواند آنچه از ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران باقی مانده است را تأیید کند. پیش از حملات، بخشی از این ذخایر تا خلوص ۶۰ درصد غنی‌سازی شده بود—آستانه‌ای فنی که تنها یک گام کوتاه با خلوص ۹۰ درصدی مورد نیاز برای مواد تسلیحاتی فاصله دارد.[2][3][8]

ائتلاف غربی تأکید می‌کند که توافق پادمان‌های ایران تحت پیمان منع گسترش، صرف نظر از درگیری نظامی، همچنان از نظر قانونی الزام‌آور است. متن پیش‌نویس، که در حال حاضر بین دیپلمات‌ها در حال مذاکره است، صراحتاً به رهبری آژانس دستور می‌دهد که این موضوع را تشدید کند.[3]

بر اساس نسخه‌ای که توسط رویترز بررسی شده است، متن پیش‌نویس بیان می‌کند: «[هیئت حکام] از مدیرکل درخواست می‌کند که این قطعنامه و قطعنامه‌های قبلی تصویب شده را... به تمامی اعضای آژانس و همچنین به شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل متحد ارسال کند.»[3]

این متن همچنین «فراخوان خود از ایران را تکرار می‌کند تا فوراً عدم انطباق خود با توافق پادمان‌ها را با انجام تمام اقداماتی که آژانس و هیئت حکام ضروری می‌دانند، جبران کند، تا مدیرکل بتواند تضمین‌های لازم را در مورد صحت و کامل بودن اظهارات ایران ارائه دهد.»[3]

مشکل ساختاری پیش روی آژانس، از دست دادن کامل «تداوم دانش» است. آژانس نمی‌تواند میزان یا محل اورانیوم غنی‌شده‌ای را که از حملات ۲۰۲۵ جان سالم به در برده است، مشخص کند. هیئت حکام در طول سال گذشته دو قطعنامه جداگانه تصویب کرده است که از ایران می‌خواهد ذخایر فعلی خود را اعلام کرده و ترتیبات نظارتی را از سر بگیرد، که تهران هر دوی آن‌ها را نادیده گرفته است.[2][6]

ارجاع پرونده به شورای امنیت، اختلاف را از یک مسئله فنی پادمان‌ها به یک موضوع صلح و امنیت بین‌المللی تغییر می‌دهد. با این حال، خود شورا پس از فروپاشی برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵، همچنان بر سر ساختار حقوقی حاکم بر برنامه هسته‌ای ایران عمیقاً دچار اختلاف نظر است.[6]

در آگوست ۲۰۲۵ (مرداد ۱۴۰۴)، طرف‌های اروپایی توافق هسته‌ای اصلی—فرانسه، آلمان و بریتانیا—تلاش کردند تا مکانیسم «ماشه» (بازگشت تحریم‌ها) را برای اعمال مجدد تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران فعال کنند. شورای امنیت سازمان ملل نتوانست قطعنامه‌ای را برای جلوگیری از این مکانیسم تصویب کند، به طوری که تنها ۴ عضو از ۱۵ عضو آن از این اقدام حمایت کردند، که منجر به از سرگیری تحریم‌ها در پایان سپتامبر ۲۰۲۵ (اوایل مهر ۱۴۰۴) شد.[6][7]

روسیه و چین این اقدام اروپایی را به دلایل رویه‌ای مورد مناقشه قرار دادند. آن‌ها استدلال کردند که ساختار تحریم‌ها در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ (۲۶ مهر ۱۴۰۴)، یعنی تاریخی که قرار بود برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ سازمان ملل همراه آن منقضی شوند، به طور دائمی پایان یافته است. مسکو و پکن معتقدند که در غیاب مکانیسم ماشه مورد تأیید جهانی، بررسی پرونده هسته‌ای ایران در شورای امنیت رسماً به پایان رسیده است.[6]

چشم‌انداز دیپلماتیک با تلاش‌های اخیر برای کاهش تنش در درگیری‌های گسترده‌تر منطقه‌ای پیچیده‌تر شده است. در ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵)، ایالات متحده و ایران یک یادداشت تفاهم امضا کردند که به دنبال پایان دادن به خصومت‌ها بود. آن توافق یک جدول زمانی ۶۰ روزه برای مذاکره در مورد مسئله حل‌نشده برنامه هسته‌ای ایران تعیین کرد، در حالی که تأیید مجددی از تهران مبنی بر عدم پیگیری سلاح هسته‌ای را تضمین می‌کرد.[7]

با وجود آن یادداشت تفاهم، شکاف اساسی در راستی‌آزمایی همچنان حل نشده باقی مانده است. اگر بازرسان آژانس نتوانند به تأسیسات دسترسی پیدا کنند، آژانس نمی‌تواند تأیید کند که مواد هسته‌ای ایران منحصراً برای اهداف صلح‌آمیز استفاده می‌شود. فشار غرب برای ارجاع به شورای امنیت نشان می‌دهد که واشنگتن و متحدان اروپایی‌اش تمایلی ندارند که نقض پادمان‌ها به طور نامحدود در برزخ بوروکراتیک باقی بماند.[2][3]

رأی‌گیری آتی آژانس، تصمیمی را تحمیل می‌کند که آیا جامعه بین‌المللی ابهام پس از حملات ایران را به عنوان یک اختلاف فنی یا یک تهدید امنیت جهانی تلقی خواهد کرد. برای قدرت‌های غربی، ارجاع یک گام ضروری برای احیای فشار قانونی و مستندسازی نقض قوانین بین‌المللی است.[2][4]

از نظر ایران، این ارجاع یک سازوکار نامشروع است که توسط همان کشورهایی به کار گرفته می‌شود که مسئول تخریب زیرساخت‌های آن بوده‌اند. اگر هیئت ۳۵ کشوری هفته آینده این قطعنامه را تصویب کند، نبرد دیپلماتیک بلافاصله به نیویورک منتقل خواهد شد، جایی که شورای امنیت باید تصمیم بگیرد که آیا هنوز صلاحیت قانونی برای مداخله را دارد یا خیر.[7]