کالبدشکافی «ابربلوک‌ها»: چگونه بازپس‌گیری خیابان‌ها از خودروها به بزرگ‌ترین مداخله بهداشت عمومی شهرها تبدیل شد؟

در تقاطع خیابان‌های «کنسل د سنت» و «خیرونا» در بارسلونا، جایی که تا همین چند سال پیش روزانه ده‌ها هزار خودرو با بوق و دود از آن عبور می‌کردند، اکنون صدای گپ و گفت همسایه‌ها و بازی کودکان به گوش می‌رسد. آسفالت سیاه جای خود را به سنگفرش‌های نفوذپذیر، نیمکت‌های چوبی و درختان سایه‌دار داده است. این تغییر، یک زیباسازی ساده یا یک پروژه محلی‌گرایانه نیست؛ بلکه خط مقدم یک انقلاب شهری است که تلاش می‌کند خیابان‌ها را به کارکرد اصلی و تاریخی خود، یعنی فضایی برای زندگی انسان‌ها، بازگرداند.

ما در تیم تحریریه فکتلن بر این باوریم که ایده «ابربلوک‌ها» (Superblocks) یا به زبان کاتالان «سوپریلس» (Superilles)، فراتر از یک طرح ترافیکی، مؤثرترین مداخله بهداشت عمومی در شهرسازی قرن بیست‌ویکم است. با این حال، بررسی داده‌های شهری و مطالعات آکادمیک نشان می‌دهد که این ایده با یک پارادوکس عمیق روبرو است: هرچه یک محله سالم‌تر، سبزتر و زیست‌پذیرتر می‌شود، خطر افزایش قیمت مسکن و بیرون رانده شدن ساکنان اصلی آن بیشتر می‌شود. این تنش میان سلامت عمومی و عدالت اقتصادی، هسته اصلی بحث‌های امروز شهرسازی را تشکیل می‌دهد.[8]

مکانیسم ابربلوک‌ها در عین سادگی، بسیار رادیکال است. این مدل، شبکه‌ای از ۹ بلوک شهری (یک مربع ۳ در ۳) را به عنوان یک واحد یکپارچه در نظر می‌گیرد. ترافیک عبوری، اتوبوس‌ها و خودروهای سنگین به خیابان‌های پیرامونی این مربع بزرگ هدایت می‌شوند. در داخل این ابربلوک، خیابان‌ها «آرام‌سازی» می‌شوند؛ به این معنی که تنها خودروهای ساکنان محلی، وسایل نقلیه امدادی و ماشین‌های تحویل بار حق ورود دارند و سرعت آن‌ها به شدت (معمولاً ۱۰ کیلومتر در ساعت) محدود می‌شود.[3][5]

نتیجه این تغییر هندسی، آزاد شدن بخش عظیمی از فضای عمومی است. تقاطع‌هایی که پیش از این گره‌های ترافیکی و محل تجمع دود اگزوز بودند، به میدان‌های محلی (Plazas) تبدیل می‌شوند. در شهری مانند بارسلونا که تراکم جمعیتی بالایی دارد و سرانه فضای سبز آن به طور تاریخی پایین بوده است، این آزادسازی فضا به معنای ایجاد حیاط‌های خلوت عمومی برای شهروندانی است که در آپارتمان‌های کوچک زندگی می‌کنند و به فضای باز دسترسی ندارند.[7]

شواهد علمی از تاثیرات این مداخله بر سلامت جسمی شگفت‌انگیز است. بر اساس مطالعات پروژه «سلامت در خیابان‌ها» (Salut als Carrers) که توسط موسسات بهداشت عمومی ارزیابی شده است، سطح دی‌اکسید نیتروژن (NO2) در ابربلوک «سانت آنتونی» تا ۲۵ درصد کاهش یافته است. ذرات معلق (PM10) نیز با افت ۱۷ درصدی روبرو بوده‌اند. این اعداد روی کاغذ شاید انتزاعی به نظر برسند، اما در دنیای واقعی به معنای کاهش حملات آسم در کودکان، افت آمار بیماری‌های قلبی و عروقی در سالمندان و در نهایت، جلوگیری از صدها مرگ زودرس در سال است.[1][6]

اما تاثیرات تنها به سلامت جسمی محدود نمی‌شود. ساکنان این مناطق بهبود قابل‌توجهی در کیفیت خواب خود گزارش کرده‌اند که مستقیماً به کاهش آلودگی صوتی مرتبط است. با حذف صدای پس‌زمینه موتور خودروها و بوق زدن‌های مداوم، استرس مزمن شهری کاهش می‌یابد. علاوه بر این، افزایش تعاملات اجتماعی در فضاهای بازپس‌گرفته‌شده، به عنوان یک سپر محافظ در برابر اپیدمی تنهایی در زندگی شهری مدرن عمل می‌کند. شبکه‌های همسایگی تقویت می‌شوند و کودکان اکنون می‌توانند بدون ترس از تصادف، در خیابان‌های نزدیک خانه خود بازی کنند.[1][6]

با وجود این مزایای غیرقابل انکار، اجرای ابربلوک‌ها همواره با مقاومت‌های اولیه روبرو بوده است. قوی‌ترین استدلال مخالفان، معمولاً از سوی کسب‌وکارهای محلی مطرح می‌شود. مغازه‌داران نگرانند که با حذف ترافیک عبوری و محدود شدن دسترسی خودروها، مشتریان گذری خود را از دست بدهند و با افت فروش مواجه شوند. این یک ترس کاملاً منطقی در اقتصادهای شهری است که دهه‌ها بر مبنای دسترسی خودروها شکل گرفته‌اند، اما داده‌های پس از اجرا، روایت کاملاً متفاوتی را نشان می‌دهند.[2]

گزارش‌های نهادهای توسعه‌ای اروپا نشان می‌دهد که در ابربلوک «پوبلنو» (Poblenou)، نه تنها کسب‌وکارها افت نکردند، بلکه تعداد مشاغل محلی پس از اجرای طرح با رشد ۳۰ درصدی روبرو شد. دلیل این امر در رفتار مصرف‌کننده نهفته است: عابران پیاده و دوچرخه‌سواران بسیار بیشتر از رانندگان خودروهای عبوری تمایل به توقف، تماشا و خرید از ویترین مغازه‌ها دارند. خیابان‌های آرام و دلپذیر، اقتصاد محلی را از طریق افزایش «ترافیک انسانی» و طولانی‌تر شدن زمان ماندگاری افراد در فضای عمومی تقویت می‌کنند.[2][5]

با این حال، بزرگ‌ترین تهدید برای موفقیت بلندمدت ابربلوک‌ها، ترافیک پیرامونی یا ورشکستگی مغازه‌ها نیست، بلکه پدیده‌ای به نام «اعیان‌نشینی سبز» (Green Gentrification) است. محققان عدالت محیطی شهری هشدار می‌دهند که وقتی یک محله آلوده و پر سر و صدا به یک واحه سبز، آرام و بسیار مطلوب تبدیل می‌شود، ارزش املاک آن به شدت بالا می‌رود. این پویایی بازار می‌تواند نتایج اجتماعی طرح را کاملاً وارونه کند.[4]

این افزایش قیمت، سرمایه‌گذاران املاک و طبقات مرفه را جذب می‌کند و به تدریج، اجاره‌بها به سطحی می‌رسد که ساکنان کم‌درآمد و کسب‌وکارهای سنتی توان پرداخت آن را ندارند. در نتیجه، کسانی که سال‌ها دود و سر و صدای محله را تحمل کرده‌اند، درست زمانی که محله‌شان به مکانی ایده‌آل برای زندگی تبدیل می‌شود، مجبور به ترک آن می‌شوند. این یک شکست در عدالت اجتماعی است که دستاوردهای بهداشتی طرح را برای آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه خنثی می‌کند.[4]

برای مقابله با این چالش پیچیده، برنامه‌ریزان شهری در حال توسعه سیاست‌های مکمل هستند. کنترل اجاره‌بها، تخصیص درصدی از مسکن‌های جدید به مسکن اجتماعی، و یارانه‌های حمایتی برای کسب‌وکارهای قدیمی، از جمله ابزارهایی است که برای حفظ بافت جمعیتی محله‌ها پیشنهاد می‌شود. ایده اصلی این است که توسعه سبز و بازپس‌گیری خیابان‌ها باید با عدالت مسکن گره بخورد، در غیر این صورت این فضاهای باکیفیت تنها به نفع ثروتمندان تمام خواهد شد.[2][4]

موفقیت نسبی و چشمگیر بارسلونا باعث شده تا ایده ابربلوک‌ها مرزهای اسپانیا را درنوردد. شهرهایی مانند بوگوتا، وین، برلین و حتی لس‌آنجلس در حال بررسی یا اجرای نسخه‌های بومی‌سازی‌شده این مدل هستند. اگرچه بافت شهری این شهرها با شبکه شطرنجی و هشت‌ضلعی‌های معروف بارسلونا متفاوت است، اما اصل اساسی یکسان است: اولویت دادن به انسان بر خودرو در توزیع فضای عمومی و ایجاد سلول‌های زیستی عاری از ترافیک عبوری.[3][7]

یکی از دلایل گسترش سریع این ایده در سطح جهانی، استفاده از رویکرد «شهرسازی تاکتیکی» است. شهرها نیازی ندارند از همان روز اول خیابان‌ها را کنده و با هزینه‌های نجومی سنگفرش کنند. آن‌ها می‌توانند با استفاده از رنگ‌آمیزی آسفالت، گلدان‌های بزرگ و مبلمان شهری ارزان‌قیمت، مسیرها را مسدود کرده و فضا را به صورت آزمایشی تغییر دهند. این روش کم‌هزینه و سریع به شهروندان اجازه می‌دهد تا مزایای طرح را پیش از دائمی شدن آن تجربه کنند و مقاومت‌های سیاسی را به شدت کاهش می‌دهد.[2][7]

در نهایت، کالبدشکافی ایده ابربلوک‌ها نشان می‌دهد که بحران‌های شهری ما — از آلودگی هوای کشنده گرفته تا انزوای اجتماعی — پدیده‌هایی اجتناب‌ناپذیر نیستند؛ آن‌ها نتیجه مستقیم انتخاب‌های ما در طراحی خیابان‌ها در قرن گذشته هستند. بازپس‌گیری فضا از خودروها نیازمند شجاعت سیاسی است، اما پاداش آن، شهرهایی است که به جای ماشین‌ها، برای شکوفایی انسان‌ها طراحی شده‌اند. چالش اصلی دهه آینده، اجرای این طرح‌ها به گونه‌ای است که حق برخورداری از هوای پاک و خیابان‌های آرام، به یک کالای لوکس تبدیل نشود.[5][8]