کالبدشکافی «پناهگاه‌های اقلیمی» و «کریدورهای خنک‌کننده»: چگونه شهرها برای بقا در تابستان‌های جوشان بازطراحی می‌شوند؟

تابستان‌های جوشان دیگر یک استثنا نیستند؛ آن‌ها به «نرمال جدید» زندگی شهری تبدیل شده‌اند. پس از آنکه امواج گرمای سال ۲۰۲۲ جان بیش از ۶۱ هزار نفر را در اروپا گرفت، کلان‌شهرها متوجه یک حقیقت تلخ شدند: بتن و آسفالت، شهرها را به تله‌های مرگبار حرارتی تبدیل کرده‌اند.

دیدگاه ما در این تحلیل روشن است: شهرها باید زیرساخت‌های خود را از اساس بازطراحی کنند و به سمت شبکه‌های خنک‌کننده غیرفعال بروند، در غیر این صورت به مکان‌هایی غیرقابل‌سکونت تبدیل خواهند شد. پدیده «جزیره گرمایی شهری» می‌تواند دمای مرکز شهر را بین ۱۰ تا ۱۵ درجه سانتی‌گراد گرم‌تر از حومه آن کند. در پاسخ به این بحران، یک تغییر پارادایم در شهرسازی در حال وقوع است؛ گذار از فضاهای سبز تزئینی به زیرساخت‌های حیاتی بقا.[1][4][5]

در خط مقدم این انقلاب شهری، مفهوم «پناهگاه‌های اقلیمی» (Climate Shelters) قرار دارد. این پناهگاه‌ها صرفاً اتاق‌هایی با تهویه مطبوع نیستند، بلکه شبکه‌ای از فضاهای عمومی بازطراحی‌شده — مانند کتابخانه‌ها، موزه‌ها، مدارس و پارک‌های سایه‌دار — هستند که دمای آن‌ها روی ۲۶ درجه سانتی‌گراد تثبیت شده و دسترسی رایگان به آب آشامیدنی و فضای استراحت را فراهم می‌کنند. هدف این است که هیچ شهروندی در روزهای بحرانی، در خانه‌های بدون تهویه یا خیابان‌های سوزان گرفتار نشود و بتواند به سرعت خود را به یک نقطه امن برساند.[1][4]

بارسلون، پیشگام طراحی شهری با مدل معروف «سوپربلاک» خود، اکنون به آزمایشگاه جهانی پناهگاه‌های اقلیمی تبدیل شده است. از سال ۲۰۲۰، تعداد این پناهگاه‌ها در این شهر به بیش از ۴۰۰ مورد افزایش یافته است. استراتژی شهرداری این است که ۹۰ درصد از ساکنان آسیب‌پذیر، به‌ویژه سالمندان و کودکان، در فاصله کمتر از ۱۰ دقیقه پیاده‌روی از خانه‌شان به یکی از این پناهگاه‌ها دسترسی داشته باشند. این یک رویکرد دموکراتیک به مسئله سرمایش است که آن را از یک کالای لوکس به یک حق شهروندی تبدیل می‌کند.[1][2]

یکی از هوشمندانه‌ترین بخش‌های پروژه بارسلون، تبدیل حیاط مدارس دولتی به پناهگاه‌های اقلیمی است. در طول تابستان و تعطیلات آخر هفته که مدارس تعطیل هستند، این حیاط‌ها که پیش‌تر با آسفالت پوشیده شده بودند، اکنون با سایه‌بان‌های طبیعی، پوشش گیاهی و آب‌نماها تجهیز شده و به روی عموم باز می‌شوند. مطالعات نشان می‌دهد که این فضاهای سازگار شده، نه‌تنها استرس حرارتی را کاهش می‌دهند، بلکه به مراکز مهمی برای تعاملات اجتماعی محله تبدیل شده‌اند و انزوای سالمندان را در روزهای گرم کاهش می‌دهند.[2][5]

پاریس نیز با پروژه جاه‌طلبانه «اُئیسیس» (OASIS) مسیر مشابهی را طی می‌کند. شهرداری پاریس در حال «آسفالت‌زدایی» از حیاط مدارس و جایگزینی آن‌ها با سطوح نفوذپذیر و باغ‌های بارانی است تا «جزایر خنک» ایجاد کند. علاوه بر این، پاریس اپلیکیشنی به نام Extrema را توسعه داده است که با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای در زمان واقعی، به شهروندان کمک می‌کند تا خنک‌ترین مسیرها و نزدیک‌ترین پناهگاه‌ها را برای فرار از گرما پیدا کنند. این ترکیب از راه‌حل‌های مبتنی بر طبیعت و فناوری دیجیتال، الگویی برای شهرهای هوشمند آینده است.[5]

اما وجود پناهگاه‌ها به‌تنهایی کافی نیست؛ شهروندان باید بتوانند بدون دچار شدن به گرمازدگی به آن‌ها برسند. اینجاست که مفهوم «کریدورهای خنک‌کننده» (Cool Corridors) وارد عمل می‌شود. این کریدورها مسیرهای پیوسته و سایه‌داری هستند که با کاشت متراکم درختان، استفاده از مصالح با آلبدو (ضریب انعکاس) بالا برای سنگفرش‌ها، و نصب سیستم‌های مه‌پاش طراحی شده‌اند. این مسیرها، پناهگاه‌های اقلیمی را به یکدیگر متصل کرده و پیاده‌روی در اوج گرمای ظهر را به یک تجربه قابل‌تحمل تبدیل می‌کنند.[3][4]

با این حال، این رویکرد مبتنی بر طبیعت با قوی‌ترین ضدبرهان خود روبه‌رو است: زمان. منتقدان و واقع‌گرایان انرژی استدلال می‌کنند که رشد درختان دهه‌ها طول می‌کشد، در حالی که شهروندان آسیب‌پذیر همین امروز در حال جان دادن هستند.

در کشورهایی مانند آلمان، برخی مقامات بهداشتی هشدار می‌دهند که تکیه صرف بر سایه و آب‌نما در کوتاه‌مدت کافی نیست و دولت‌ها باید نصب سیستم‌های تهویه مطبوع (AC) را به عنوان یک ابزار اضطراری بقا در تمام ساختمان‌های مسکونی الزامی کنند، حتی اگر این کار به معنای افزایش شدید مصرف انرژی باشد.[1][5]

اما پذیرش تهویه مطبوع به عنوان راهکار اصلی، ورود به یک دور باطل اقلیمی است. استفاده بیشتر از کولرهای گازی برای خنک کردن فضای داخلی، گرمای بیشتری را به خیابان‌ها پمپاژ می‌کند و انتشار گازهای گلخانه‌ای را افزایش می‌دهد که خود عامل اصلی گرمایش جهانی است. به همین دلیل است که طراحان شهری بر راهکارهای خنک‌کننده غیرفعال و ایجاد شبکه‌های عمومی اصرار دارند. پناهگاه‌های اقلیمی و کریدورهای خنک‌کننده، تنها یک امکان رفاهی نیستند؛ آن‌ها خط مقدم دفاعی ما برای شکستن این چرخه ویرانگر محسوب می‌شوند.[3][5]

در نهایت، موفقیت این پروژه‌ها به یکپارچگی آن‌ها با سیاست‌های کلان شهری بستگی دارد. اگر کریدورهای خنک‌کننده تنها در محله‌های ثروتمند اجرا شوند، پدیده‌ای به نام «اعیان‌نشینی اقلیمی» (Climate Gentrification) شکل می‌گیرد که در آن، فرار از گرما به یک امتیاز طبقاتی تبدیل می‌شود. توزیع عادلانه پناهگاه‌های اقلیمی در محله‌های کم‌درآمد و حاشیه‌نشین، آزمون واقعی شهرها برای اجرای عدالت اقلیمی در دهه‌های آینده خواهد بود.[4][5]