نوروبیولوژی اثر دارونما: داروخانه داخلی مغز چگونه کار می‌کند؟

بزرگترین اشتباهی که درباره «اثر دارونما» (Placebo Effect) وجود دارد، این است که آن را معادل «تظاهر» یا «توهم» می‌دانند. وقتی به بیماری یک قرص قند داده می‌شود و او احساس بهبودی می‌کند، جامعه تمایل دارد بگوید: «درد او از اول هم واقعی نبود» یا «همه چیز در ذهن اوست».[1]

اما علم نوروبیولوژی در دو دهه اخیر این دیدگاه را کاملاً دگرگون کرده است. اثر دارونما یک پدیده صرفاً روان‌شناختی نیست، بلکه یک واکنش فیزیولوژیک و شیمیایی کاملاً واقعی و قابل اندازه‌گیری در مغز و بدن انسان است که می‌تواند علائم بیماری را به طور عینی کاهش دهد.[3]

وقتی بیمار انتظار دارد که یک درمان درد او را کاهش دهد، قشر پیش‌پیشانی مغز (Prefrontal Cortex) این انتظار را پردازش می‌کند. این ناحیه سپس سیگنال‌هایی را به سیستم‌های کنترل درد در مغز می‌فرستد و دستور ترشح «اپیوئیدهای درون‌زاد» (Endogenous Opioids) را صادر می‌کند.[5]

اپیوئیدهای درون‌زاد، در واقع مسکن‌های طبیعی بدن هستند که ساختاری شبیه به مورفین دارند (مانند اندورفین‌ها). این مواد به گیرنده‌های درد در مغز و نخاع متصل می‌شوند و مسیر انتقال پیام درد را مسدود می‌کنند. بنابراین، کاهش درد ناشی از دارونما، دقیقاً از همان مسیر شیمیایی اتفاق می‌افتد که داروهای مسکن واقعی عمل می‌کنند.[5]

محققان چگونه متوجه این موضوع شدند؟ شواهد قطعی از آزمایشی با دارویی به نام «نالوکسان» (Naloxone) به دست آمد. نالوکسان دارویی است که گیرنده‌های اپیوئیدی را مسدود می‌کند و اثر مورفین را از بین می‌برد.

دانشمندان به بیمارانی که تحت اثر دارونما دردشان کاهش یافته بود، نالوکسان تزریق کردند. نتیجه شگفت‌انگیز بود: اثر دارونما بلافاصله متوقف شد و درد بیماران بازگشت. این آزمایش ثابت کرد که دارونما از طریق ترشح واقعی مواد شیمیایی در مغز عمل می‌کند، نه فقط از طریق تغییر نگرش بیمار.

مکانیسم دارونما تنها به تسکین درد محدود نمی‌شود. در بیماران مبتلا به پارکینسون که با کمبود دوپامین مواجه هستند، اثر دارونما می‌تواند باعث بهبود چشمگیر حرکتی شود.[4]

مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده‌اند که وقتی به بیماران پارکینسون یک دارونمای بی‌اثر داده می‌شود و به آن‌ها گفته می‌شود که این یک داروی جدید است، مغز آن‌ها شروع به ترشح مقادیر زیادی «دوپامین» در ناحیه جسم مخطط (Striatum) می‌کند. این ترشح دوپامین به حدی است که لرزش و سفتی عضلات بیمار به طور واقعی کاهش می‌یابد.[2][4]

اثر دارونما از دو مسیر اصلی فعال می‌شود: «انتظار آگاهانه» و «شرطی‌سازی ناخودآگاه». انتظار آگاهانه زمانی است که پزشک به شما می‌گوید این قرص قوی است و شما باور می‌کنید. اما شرطی‌سازی ناخودآگاه شبیه به آزمایش سگ‌های پاولوف است.[3]

اگر شما برای مدتی یک داروی واقعی مصرف کنید که شکل و رنگ خاصی دارد، بدن شما به آن شکل و رنگ شرطی می‌شود. پس از مدتی، حتی اگر ماده موثره دارو حذف شود و فقط یک قرص بی‌اثر با همان ظاهر به شما داده شود، سیستم ایمنی و غدد درون‌ریز شما همان واکنش درمانی قبلی را نشان می‌دهند.[3]

روی تاریک این سکه، «اثر نوسبو» (Nocebo Effect) نام دارد. اگر انتظار مثبت می‌تواند شفا‌بخش باشد، انتظار منفی می‌تواند بیمارکننده باشد. اگر به بیماری گفته شود که یک دارو عوارض جانبی شدیدی مانند تهوع یا سردرد دارد، حتی اگر به او قرص قند داده شود، او واقعاً آن عوارض را تجربه خواهد کرد.[3]

در اثر نوسبو، مغز به جای ترشح مسکن، ماده‌ای به نام «کوله سیستوکینین» (CCK) ترشح می‌کند که باعث افزایش حساسیت به درد و ایجاد اضطراب می‌شود. همچنین ترشح دوپامین و اپیوئیدها در مغز کاهش می‌یابد.[3]

با وجود این کشفیات، هنوز ناشناخته‌های زیادی وجود دارد. ما هنوز دقیقاً نمی‌دانیم چرا برخی افراد به شدت به دارونماها واکنش نشان می‌دهند، در حالی که برخی دیگر هیچ واکنشی ندارند. ژنتیک، ویژگی‌های شخصیتی و تجربیات گذشته، همگی در این تفاوت نقش دارند.[2]

همچنین، استفاده از دارونماها در پزشکی بالینی با چالش‌های اخلاقی روبرو است. آیا پزشک مجاز است برای فعال کردن این مکانیسم شفا‌بخش طبیعی، به بیمار دروغ بگوید؟[1]

جالب اینجاست که تحقیقات جدید نشان می‌دهند دارونماها حتی زمانی که بیمار می‌داند در حال مصرف یک قرص بی‌اثر است (Open-label Placebo)، باز هم می‌توانند موثر باشند. این کشف نشان می‌دهد که عملِ فیزیکیِ درمان شدن و توجه پزشک، به تنهایی می‌تواند داروخانه داخلی مغز را فعال کند.[3]