سازوکار شاخص توسعه انسانی: چگونه امید به زندگی، آموزش و درآمد، رتبه‌بندی جهانی را شکل می‌دهند

برای دهه‌ها، ثروت یک ملت مترادف با تولید ناخالص داخلی (GDP) آن بود. اگر کشوری کالاها و خدمات بیشتری تولید می‌کرد، توسعه‌یافته‌تر تلقی می‌شد. با این حال، این دیدگاه صرفاً اقتصادی یک تناقض آشکار ایجاد کرد: کشورهایی با GDP یکسان اغلب واقعیت‌های بسیار متفاوتی در مرگ و میر نوزادان، سواد و امید به زندگی نشان می‌دادند. تنش بین اندازه‌گیری آنچه یک کشور تولید می‌کند در مقابل نحوه زندگی واقعی مردمش، رویکرد ریاضی جدیدی را برای رتبه‌بندی‌های جهانی طلب می‌کرد.[3]

در سال ۱۹۹۰، محبوب الحق، اقتصاددان پاکستانی، و آمارتیا سن، برنده جایزه نوبل هندی، این تنش را با معرفی شاخص توسعه انسانی (HDI) حل کردند. هدف آن‌ها تغییر تمرکز اقتصاد توسعه از حسابداری درآمد ملی به سیاست‌های مردم‌محور بود. آن‌ها با تقلیل پیچیدگی رفاه انسانی به یک عدد واحد و قابل بررسی بین صفر و یک، معیاری ایجاد کردند که می‌توانست در گفتمان سیاسی و رسانه‌ای با GDP رقابت کند.[2][3]

شاخص توسعه انسانی تلاش نمی‌کند همه چیز را اندازه‌گیری کند. در عوض، بر سه ستون اصلی تکیه دارد: یک زندگی طولانی و سالم، دسترسی به دانش، و یک استاندارد زندگی مناسب. این موارد از طریق امید به زندگی در بدو تولد، سال‌های تحصیل و درآمد ناخالص ملی (GNI) سرانه کمی‌سازی می‌شوند.[2]

برای ترکیب این واحدهای نامتجانس—سال‌ها، درصدها و دلارها—برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) هر شاخص را به یک شاخص بدون بُعد بین ۰ و ۱ نرمال‌سازی می‌کند. این کار مستلزم تعیین «نقاط هدف» ثابت یا مقادیر حداقل و حداکثر برای هر معیار است، که مقیاسی استاندارد ایجاد می‌کند که در آن ۰ نشان‌دهنده پایین‌ترین مشاهده تاریخی و ۱ نشان‌دهنده هدف آرمانی است.[1]

برای بُعد سلامت، حداقل امید به زندگی بر روی ۲۰ سال تنظیم شده است—بر اساس شواهد تاریخی که هیچ کشوری در قرن بیستم امید به زندگی پایین‌تر از این نداشته است—و حداکثر آن ۸۵ سال تعیین شده است. کشوری با امید به زندگی ۸۵ سال، نمره کامل ۱٫۰ را در این دسته کسب می‌کند، در حالی که کشوری با ۵۲٫۵ سال دقیقاً ۰٫۵ امتیاز می‌گیرد.[1]

بُعد آموزش کمی پیچیده‌تر است و دو شاخص مجزا را برای ثبت واقعیت فعلی و مسیر آینده ترکیب می‌کند. این بُعد، میانگین سال‌های تحصیل برای بزرگسالان ۲۵ ساله و بالاتر (با سقف ۱۵ سال) و سال‌های مورد انتظار تحصیل برای کودکانی که وارد سیستم آموزشی می‌شوند (با سقف ۱۸ سال) را محاسبه می‌کند. سپس این دو شاخص با هم ترکیب می‌شوند تا یک نمره واحد برای آموزش تشکیل دهند.[1]

بُعد درآمد یک پیچیدگی ریاضی حیاتی را معرفی می‌کند: این بُعد بر اساس مقیاس لگاریتمی محاسبه می‌شود. برنامه توسعه سازمان ملل حداقل درآمد ناخالص ملی سرانه (GNI) را ۱۰۰ دلار و حداکثر آن را ۷۵,۰۰۰ دلار تعیین می‌کند، که بر اساس برابری قدرت خرید (PPP) تعدیل شده است تا هزینه‌های مختلف زندگی در سراسر مرزها را در نظر بگیرد.[1]

تبدیل لگاریتمی عمدی است. این امر منعکس‌کننده اصل اقتصادی کاهش مطلوبیت نهایی است: ۱,۰۰۰ دلار درآمد اضافی برای یک شهروند در یک کشور در حال توسعه تحول‌آفرین است، اما برای فردی در یک کشور ثروتمند به سختی محسوس است. در نتیجه، با افزایش ثروت یک ملت، برای جابجایی شاخص HDI به صورت تصاعدی پول بیشتری لازم است، که کشورهای توسعه‌یافته را مجبور می‌کند برای بهبود رتبه خود بر سلامت و آموزش تمرکز کنند.[1][3][6]

هنگامی که سه شاخص فردی محاسبه شدند، به سادگی با هم میانگین گرفته نمی‌شوند. در عوض، HDI از میانگین هندسی استفاده می‌کند—یعنی سه نمره را در هم ضرب کرده و سپس ریشه سوم (مکعب) آن را می‌گیرد.[1]

این انتخاب ریاضی عمیق است. میانگین حسابی اجازه جایگزینی کامل می‌داد، به این معنی که یک کشور می‌توانست از لحاظ نظری امید به زندگی فاجعه‌بار را با ثروت نجومی جبران کند. اما میانگین هندسی توسعه نامتوازن را جریمه می‌کند. اگر کشوری در آموزش نمره ضعیفی کسب کند، HDI کلی آن به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد، صرف نظر از اینکه GNI سرانه آن چقدر بالا باشد.[1][4][6]

این سازوکار توضیح می‌دهد که چرا کشورهایی با شبکه‌های ایمنی اجتماعی قوی، از لحاظ تاریخی در رتبه‌بندی HDI فراتر از وزن اقتصادی خود عمل کرده‌اند و با استفاده از سیستم‌های قوی بهداشت عمومی و آموزش، از کشورهایی با GDP به مراتب بالاتر اما خدمات عمومی ضعیف‌تر، پیشی می‌گیرند.[3][4]

با وجود ظرافتش، HDI همچنان یک معیار ساده‌شده است. این شاخص ذاتاً ظرافت‌های کیفی را نادیده می‌گیرد—مانند تفاوت بین ۱۰ سال نشستن در کلاس درس و دریافت واقعی یک آموزش با کیفیت بالا. همچنین نابرابری درون یک کشور را نادیده می‌گیرد، که باعث شد UNDP بعداً شاخص HDI تعدیل‌شده با نابرابری (IHDI) را معرفی کند تا نحوه توزیع این دستاوردها در میان جمعیت‌ها را ثبت کند.[4][5]