سازوکارهای اصلی آموزش مدل‌های زبان بزرگ (LLM): مقایسه پیش‌آموزش، تنظیم دقیق، و RLHF

هنگامی که شرکت متا (Meta) مدل لاما ۳ (Llama 3) خود را آموزش داد، این سیستم بیش از ۱۵ تریلیون توکن داده را بلعید—حجمی از متن که خواندن آن برای یک انسان میلیون‌ها سال طول می‌کشد. با این حال، اگر بلافاصله پس از اتمام پردازش این تریلیون‌ها کلمه با آن مدل تعامل می‌کردید، به عنوان یک چت‌بات کاملاً بی‌فایده بود. به سؤالات شما پاسخ نمی‌داد؛ احتمالاً فقط سؤالات بیشتری تولید می‌کرد، یا یک جمله را تا زمانی که حافظه‌اش تمام شود، به طور بی‌پایان تکمیل می‌کرد.[1]

این واقعیت غیرمنتظره، توهم اصلی هوش مصنوعی مدرن را برجسته می‌کند: یک هوش مصنوعی مکالمه‌محور، یک مغز واحد و یکپارچه نیست. بلکه محصول یک فرآیند تولید سه‌مرحله‌ای دقیق است. برای ساخت سیستمی مانند چت‌جی‌پی‌تی (ChatGPT) یا کلود (Claude)، توسعه‌دهندگان ابتدا باید هوش خام را شکل دهند، سپس رفتار آن را قالب‌بندی کنند و در نهایت قضاوت آن را صیقل دهند. این مراحل به عنوان پیش‌آموزش (Pre-training)، تنظیم دقیق تحت نظارت (SFT) و یادگیری تقویتی از بازخورد انسانی (RLHF) شناخته می‌شوند.[5]

مرحله اول، پیش‌آموزش، جایی است که مدل دانش خود را از جهان کسب می‌کند. هدف در این مرحله به طرز فریبنده‌ای ساده است: پیش‌بینی کلمه بعدی در یک دنباله. محققان بخش‌های عظیمی از اینترنت—ویکی‌پدیا، کتاب‌ها، مقالات علمی و مخازن کد—را به مدل می‌دهند و کلمه نهایی هر جمله را می‌پوشانند. مدل کلمه را حدس می‌زند، پاسخ واقعی را بررسی می‌کند و وزن‌های ریاضی داخلی خود را به طور جزئی تنظیم می‌کند تا دفعه بعد حدس بهتری بزند.[1][5]

در حالی که «پیش‌بینی کلمه بعدی» شبیه یک تکمیل خودکار پر زرق و برق به نظر می‌رسد، انجام دقیق آن در میان تریلیون‌ها مثال، مدل را مجبور می‌کند تا نمایش‌های داخلی عمیقی از منطق، دستور زبان و حقایق بسازد. برای پیش‌بینی صحیح کلمه بعدی در یک مقاله پیچیده فیزیک، مدل نمی‌تواند صرفاً به تکرار طوطی‌وار آماری تکیه کند؛ بلکه باید به طور ضمنی قوانین فیزیک را بیاموزد. این مرحله تقریباً ۹۹ درصد از کل بودجه محاسباتی را مصرف می‌کند و به ده‌ها هزار واحد پردازش گرافیکی (GPU) تخصصی نیاز دارد که ماه‌ها به طور مداوم کار کنند.[1]

خروجی این تلاش محاسباتی عظیم، «مدل پایه» نامیده می‌شود. مدل‌های پایه قدرتمند اما بیگانه هستند. از آنجا که آن‌ها صرفاً برای پیش‌بینی آنچه در اینترنت می‌آید آموزش دیده‌اند، اگر به یک مدل پایه فرمان دهید «شعری درباره اقیانوس بنویس»، ممکن است در پاسخ «شعری درباره آسمان بنویس» تولید کند، زیرا فهرست‌های فرمان‌های نوشتاری در وب رایج هستند.[5]

برای تبدیل این موتور تکمیل خودکار بیگانه به یک دستیار مفید، توسعه‌دهندگان به مرحله دوم می‌روند: تنظیم دقیق تحت نظارت (SFT). در اینجا، هدف از پیش‌بینی به پیروی از دستورالعمل تغییر می‌کند. به جای تریلیون‌ها سند تصادفی اینترنت، مجموعه‌ای از داده‌های بسیار منتخب شامل جفت‌های فرمان و پاسخ عالی که توسط کارشناسان انسانی نوشته شده‌اند، به مدل داده می‌شود.[2][5]

در طول SFT، محققان اصلی را کشف کردند که به عنوان «کمتر، بیشتر است برای همسوسازی» (LIMA) شناخته می‌شود. پژوهش LIMA نشان داد که برای آموزش رفتار به یک مدل، نیازی به حجم عظیمی از داده نیست. اغلب تنها ۱۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ مثال با کیفیت استثنایی و ساخته دست انسان کافی است تا وضعیت کلی مدل را از یک پیش‌بینی‌کننده متن منفعل به یک دستیار فعال و مفید تغییر دهد.[4]

با این حال، SFT یک مشکل مقیاس‌پذیری دارد. نوشتن هزاران مقاله کامل چند پاراگرافی، قطعه کد و اثبات ریاضی به طرز باورنکردنی گران و کُند است. علاوه بر این، کارشناسان انسانی اغلب در مورد اینکه چه چیزی یک پاسخ «کامل» به یک پرسش پیچیده یا ذهنی است، اختلاف نظر دارند. این گلوگاه منجر به توسعه مرحله سوم و حیاتی‌ترین مرحله برای چت‌بات‌های مدرن شد.[2][3]

یادگیری تقویتی از بازخورد انسانی (RLHF) پیشرفتی بود که سیستم‌هایی مانند چت‌جی‌پی‌تی را عملی ساخت. به جای درخواست از انسان‌ها برای نوشتن پاسخ‌های کامل از ابتدا، RLHF از انسان‌ها می‌خواهد که به عنوان منتقد عمل کنند. یک فرمان به مدل داده می‌شود و مدل چندین پاسخ ممکن و متفاوت تولید می‌کند. یک رتبه‌بندی‌کننده انسانی آن‌ها را می‌خواند و از بهترین به بدترین رتبه‌بندی می‌کند.[2][3]

این رتبه‌بندی‌های انسانی مستقیماً به مدل زبان اصلی بازگردانده نمی‌شوند. در عوض، از آن‌ها برای آموزش یک هوش مصنوعی ثانویه و کوچک‌تر به نام «مدل پاداش» (Reward Model) استفاده می‌شود. تنها وظیفه مدل پاداش این است که به یک قطعه متن نگاه کند و پیش‌بینی کند که یک انسان چه امتیازی به آن خواهد داد. هنگامی که مدل پاداش آموزش دید، به عنوان یک قاضی خودکار و پرسرعت عمل می‌کند.[3]

در حلقه تقویتی نهایی، مدل زبان بزرگ اصلی (LLM) پاسخ دادن به میلیون‌ها فرمان را تمرین می‌کند. مدل پاداش فوراً به هر پاسخ امتیاز می‌دهد و مدل زبان بزرگ اصلی رفتار خود را برای به حداکثر رساندن آن امتیاز با استفاده از الگوریتمی به نام بهینه‌سازی سیاست مجاورتی (PPO) به‌روزرسانی می‌کند. این حلقه خودکار به مدل اجازه می‌دهد تا لحن مکالمه خود را اصلاح کند، یاد بگیرد درخواست‌های خطرناک را رد کند و شخصیتی مفید را در مقیاسی اتخاذ کند که رتبه‌بندی‌کنندگان انسانی هرگز نمی‌توانستند به آن دست یابند.[3][5]

برخی از آزمایشگاه‌های پیشرو این مفهوم را حتی فراتر برده‌اند. شرکت آنتروپیک (Anthropic) نوعی از آن را به نام هوش مصنوعی قانون‌اساسی (Constitutional AI) پیشگام کرد که به طور کامل جایگزین رتبه‌بندی‌کنندگان انسانی می‌شود. به جای اینکه انسان‌ها پاسخ‌ها را برای آموزش مدل پاداش رتبه‌بندی کنند، یک هوش مصنوعی جداگانه پاسخ‌ها را بر اساس یک «قانون اساسی» مکتوب از اصول (مانند: «پاسخی را انتخاب کنید که کمترین آسیب را داشته باشد») ارزیابی می‌کند. این امر به فرآیند همسوسازی اجازه می‌دهد تا بدون اتکا به ناوگان عظیم نیروی کار انسانی، با سرعت بیشتری مقیاس‌پذیر شود.

درک این فرآیند سه‌مرحله‌ای توضیح می‌دهد که چرا مدل‌های هوش مصنوعی به روش‌های خاصی که مشاهده می‌کنیم، شکست می‌خورند. اگر مدلی یک تاریخ تاریخی ساختگی را توهم کند، شکست احتمالاً ناشی از مرحله پیش‌آموزش است—آن واقعیت به سادگی در وزن‌های داخلی مدل جذب نشده است. RLHF نمی‌تواند به طور معجزه‌آسایی حقایق جدیدی را به مدل بیاموزد؛ بلکه فقط می‌تواند به مدل بیاموزد که چگونه حقایقی را که از قبل می‌داند ارائه دهد، یا چگونه با ادب به ندانستن اعتراف کند.[5]

در مقابل، اگر مدلی از پاسخ دادن به یک سؤال بی‌ضرر خودداری کند، زیرا با احتیاط بیش از حد آن را خطرناک علامت‌گذاری کرده است، این یک شکست در مرحله RLHF است. مدل پاداش برای جریمه کردن هر چیزی که شبیه بحث و جدل باشد، بیش از حد تهاجمی آموزش دیده است و در نتیجه یک مدل پایه «لوبوتومی‌شده» (کم‌توان) ایجاد شده است.[3][5]

در حالی که صنعت به سمت سیستم‌های توانمندتر در حرکت است، مکانیک آموزش در حال تکامل است. آزمایشگاه‌ها به طور فزاینده‌ای از داده‌های مصنوعی تولید شده توسط مدل‌های قدیمی‌تر برای آموزش مدل‌های جدیدتر استفاده می‌کنند و تلاش می‌کنند تا محدودیت‌های متن تولید شده توسط انسان را دور بزنند. با این حال، معماری بنیادی—شکل دادن پایگاه دانش، تعریف قالب و تقویت رفتار—همچنان سنگ بنای هوش مصنوعی مدرن باقی مانده است.[1][5]