چرخش فیلسوفان به سمت «مسئلهٔ حالا چه؟»: وقتی نیهیلیسم اخلاقی، حساب و کتاب اخلاق را زیر و رو می‌کند

یک مناظرهٔ شبانه در خوابگاه دانشجویی یا یک سمینار فلسفی پرالتهاب را تصور کنید که در آن بالاخره یک دانشجو تکیه می‌دهد و آن سؤال وحشتناک را می‌پرسد: «اگر جهان فقط یک برخورد تصادفی اتم‌ها و نیستی است، چرا نباید هر کاری دلم می‌خواهد انجام دهم؟» این همان تلهٔ وجودی کلاسیک است که قرن‌ها فکر بشر را تسخیر کرده است. برای سده‌ها، پاسخ نهادینه به این اضطراب، اشاره به آسمان‌ها یا درون‌نگری به عقل محض و غیرقابل خدشه بود، با این اصرار که قوانین اخلاقی در تار و پود واقعیت تنیده شده‌اند. اما در محافل فلسفی معاصر، این تور ایمنی تا حد زیادی برچیده شده است. اجماع تغییر کرده و ما را وادار کرده است که مستقیماً به نیستی خیره شویم.[1][5]

اگر تا به حال در ساعت ۳ صبح، حس خزنده و وحشتناکی به شما دست داده که هیچ چیز واقعاً اهمیت ندارد—اینکه تمام رنج ما بر سر درست و غلط، عدالت و ظلم، صرفاً یک توهم بیولوژیکی است که طراحی شده تا میمون‌ها همدیگر را نکشند—شما در حاشیهٔ نیهیلیسم اخلاقی قدم زده‌اید. این یک فکر سنگین و فلج‌کننده است که می‌تواند بیرون آمدن از رختخواب را به تلاشی عظیم تبدیل کند. اما فلسفه مدرن، به جای سقوط به ورطهٔ ناامیدی، این درک را نه یک بن‌بست تراژیک، بلکه یک محل تخریب ضروری می‌بیند که آمادهٔ ساخت و ساز جدید است. فروپاشی اخلاق عینی دیگر پایان گفتگو نیست؛ بلکه آغاز آن است.[6]

به «مسئلهٔ حالا چه؟» خوش آمدید. همانطور که اجماع آکادمیک از ایدهٔ آرامش‌بخش وجود حقایق اخلاقی مستقل از ذهن انسان دور می‌شود، اخلاق‌دانان در حال اجرای یک چرخش جذاب هستند. آن‌ها دیگر تمام عمر خود را صرف پرسیدن این سؤال نمی‌کنند که آیا اخلاق عینی وجود دارد یا خیر، زیرا اکثریت فزاینده‌ای اعتراف می‌کنند که احتمالاً وجود ندارد. در عوض، آن‌ها سؤال بسیار عملی‌تر و فوری‌تری می‌پرسند: حالا که می‌دانیم جهان به ما اهمیت نمی‌دهد، چگونه یک نظام اخلاقی کارآمد بسازیم که اهمیت بدهد؟ این یک تغییر مسیر از دست و پا زدن‌های نظری به سمت معماری عملی است.[2][5]

برای درک عظمت این چرخش، باید به میدان نبرد سنتی فرااخلاق (Metaethics) نگاه کنید—شاخهٔ تخصصی فلسفه که به جای بحث دربارهٔ اعمال اخلاقی خاص، به بررسی ماهیت واقعی اخلاق می‌پردازد. از لحاظ تاریخی، دیدگاه غالب در این حوزه، واقع‌گرایی اخلاقی (Moral Realism) بود. واقع‌گرایان استدلال می‌کنند که حقایق اخلاقی به همان اندازهٔ حقایق ریاضی یا قوانین ترمودینامیک، عینی، محکم و غیرقابل انکار هستند. در این دیدگاه سنتی، جملهٔ «قتل اشتباه است» یک ادعای واقعی دربارهٔ جهان است، که دقیقاً مانند جملهٔ «دو به علاوه دو مساوی چهار است» عمل می‌کند.[1][3]

اما واقع‌گرایی اخلاقی همیشه بار سنگین متافیزیکی را به دوش کشیده است. اگر حقایق اخلاقی در آن بیرون، مستقل از فکر انسان وجود دارند، دقیقاً از چه چیزی ساخته شده‌اند؟ شما نمی‌توانید «عدالت» را زیر میکروسکوپ بگذارید، «انصاف» را روی ترازو وزن کنید، یا «اشتباه بودن» را با شمارشگر گایگر اندازه‌گیری کنید. با گسترش جهان‌بینی علمی و طبیعت‌گرایانه در طول دو قرن گذشته، ایدهٔ ویژگی‌های اخلاقی نامرئی و غیرفیزیکی که در کیهان شناورند، صادقانه بگویم، کمی ترسناک و دفاع از آن به طور فزاینده‌ای دشوار به نظر می‌رسد.[1][6]

در اینجا نیهیلیسم اخلاقی وارد می‌شود، و به طور خاص، یک چارچوب فلسفی دقیق که به عنوان «نظریه خطا» (Error Theory) شناخته می‌شود. این نظریه که توسط فیلسوف جی. ال. مکی (J.L. Mackie) در اثر مهم او در دهه ۱۹۷۰ میلادی رایج شد، ادعایی بی‌رحمانه و دو بخشی را مطرح می‌کند که اساساً حوزهٔ اخلاق را زیر و رو کرد. اول، با واقع‌گرایان موافق است که وقتی دربارهٔ اخلاق صحبت می‌کنیم، واقعاً در تلاشیم حقایق عینی دربارهٔ جهان را توصیف کنیم. دوم، ادعا می‌کند که تمام این حقایق کاملاً ساختگی هستند، به این معنی که کل واژگان اخلاقی ما بر اساس یک اشتباه بزرگ و سیستمی بنا شده است.[3]

به گفتهٔ نظریه‌پردازان خطا، هر بار که می‌گویید «دزدی اشتباه است» یا «صدقه خوب است»، در حال بیان یک گزارهٔ غلط هستید. این بدان معنا نیست که دزدی در واقع درست است، بلکه به این دلیل است که ویژگی بنیادی «اشتباه بودن» به سادگی در طبیعت وجود ندارد. این معادل فلسفی گفتن این جمله است که «پادشاه کنونی فرانسه کچل است.» این گزاره نمی‌تواند درست باشد زیرا سوژه‌ای که به آن تکیه دارد، واقعی نیست. از نظر نظریه‌پرداز خطا، اخلاق یک توهم پیچیده است که ما به طور جمعی دچار آن شده‌ایم.[3]

جای تعجب نیست که این نتیجه‌گیری صریح، مردم را وحشت‌زده می‌کند. نیهیلیسم وجودی—درک اینکه زندگی هیچ معنای کیهانی ذاتی یا طرح بزرگی ندارد—اغلب مستقیماً به نیهیلیسم اخلاقی منجر می‌شود و نرده‌های محافظ سنتی رفتار انسان را از بین می‌برد. اگر هیچ چیز به طور عینی بر چیز دیگری برتری نداشته باشد، ترس فوری این است که جامعه به ناچار به هرج و مرج خشونت‌آمیز و بی‌قید و بند تبدیل خواهد شد. این اضطراب وجود دارد که بدون یک کتاب قانون کیهانی، خشن‌ترین و پرصداترین صداها به سادگی هر آنچه می‌خواهند برمی‌دارند و همدلی به عنوان یک نقص تکاملی بی‌فایده کنار گذاشته می‌شود.[5]

فرهنگ عامه کاملاً عاشق بازی با این اضطراب خاص است و بدترین ترس‌های ما را روی پردهٔ نقره‌ای نمایش می‌دهد. به جوکر در مجموعهٔ بتمن، یا شخصیت شرور جوبو توپاکی (Jobu Tupaki) در فیلم چندجهانی «همه‌چیز همه‌جا به یکباره» (Everything Everywhere All at Once) فکر کنید. این شخصیت‌ها نقطهٔ پایانی وحشتناک چیزی هستند که فیلسوفان آن را «نیهیلیسم منفعل» می‌نامند: این باور که چون هیچ چیز ذاتاً مهم نیست، تخریب، بی‌تفاوتی و هرج و مرج تنها پاسخ‌های منطقی به یک جهان سرد و بی‌تفاوت هستند. آن‌ها هیولاهایی هستند که در کمد فرااخلاق پنهان شده‌اند و تجسم وحشت از این هستند که بدون قوانین عینی، ما محکوم به فنا هستیم.[5]

اما چرخش فلسفی معاصر دقیقاً از اینجا آغاز می‌شود. اخلاق‌دانان مدرن به طور فزاینده‌ای استدلال می‌کنند که نیهیلیسم منفعل نه یک نتیجه‌گیری منطقی، بلکه یک شکست عمیق در تخیل است. فریدریش نیچه (Friedrich Nietzsche)، فیلسوف قرن نوزدهم که اغلب در فرهنگ عامه به عنوان یک بدبین عبوس و افسرده معرفی می‌شود، در واقع نیهیلیسم را یک بحران گذار ضروری می‌دید که بشریت باید از آن عبور کند. او به شدت از «نیهیلیسم فعال» دفاع کرد—این ایدهٔ رادیکال که فقدان معنای کیهانی از پیش بسته‌بندی شده، در واقع یک وضعیت فوق‌العاده رهایی‌بخش است که به ما اجازه می‌دهد کنترل سرنوشت خود را به دست بگیریم.[4][5]

اگر جهان کتاب قانون اخلاقی را به دست ما نداده است، ما ملزم به سکوت آن نیستیم. در عوض، جسارت پیدا می‌کنیم که قانون خودمان را بنویسیم. این قلب تپندهٔ اندیشهٔ اگزیستانسیالیستی است: مفهومی که وجود بر ماهیت مقدم است. ما ابتدا وجود داریم، صرفاً به عنوان موجودات بیولوژیکی در یک جهان خالی، و ما باید فعالانه ماهیت و ارزش‌های خود را از طریق انتخاب‌ها و اعمال عمدی خود تعریف کنیم. نیستی زندان نیست؛ یک بوم نقاشی خالی است.[4]

در قلمرو بسیار فنی فرااخلاق، این رویکرد فعال و آستین بالا زده، به یک مکتب فکری غالب به نام ساخت‌گرایی (Constructivism) تبدیل شده است. ساخت‌گرایان به خلأ باقی‌مانده از نیهیلیسم اخلاقی و نظریه خطا نگاه می‌کنند و می‌گویند: «عالی شد، محل پاکسازی شده، حالا می‌توانیم دست به کار شویم.» آن‌ها استدلال می‌کنند که حقایق اخلاقی نیازی به کشف شدن در تار و پود کیهان ندارند؛ بلکه می‌توانند به طور دقیق توسط انسان‌های عقلانی که در تلاش برای حل مشکل عملی زندگی مشترک هستند، ساخته شوند.[2]

آن را مانند قوانین یک بازی پیچیده، مثلاً شطرنج، در نظر بگیرید. این قانون که فیل فقط می‌تواند به صورت مورب حرکت کند، یک قانون بنیادی فیزیک نیست. اگر بشریت فردا منقرض شود، قوانین شطرنج نیز کاملاً با ما ناپدید خواهند شد. اما تا زمانی که ما اینجا هستیم، پشت میز نشسته‌ایم و بازی می‌کنیم، آن قوانین کاملاً واقعی، الزام‌آور و برای عملکرد بازی ضروری هستند. ساخت‌گرایان استدلال می‌کنند که اخلاق انسانی دقیقاً به همین شیوه عمل می‌کند.[2][6]

طعم‌های مختلفی از این رویکرد معمارانه وجود دارد. ساخت‌گرایان کانتی استدلال می‌کنند که ماهیت خودِ یک عامل عقلانی و متفکر بودن، ما را مجبور به پذیرش قوانین اخلاقی خاصی می‌کند. اگر برای آزادی و اهداف خود ارزش قائل هستید، منطق محض حکم می‌کند که باید برای آزادی دیگران نیز ارزش قائل باشید. از سوی دیگر، ساخت‌گرایان هیومی استدلال می‌کنند که اخلاق از پایه ساخته می‌شود، با شروع از چیزهایی که ما به طور طبیعی به آن‌ها اهمیت می‌دهیم—خواسته‌هایمان، جوامعمان و آسیب‌پذیری‌های مشترک انسانی‌مان.[2]

این تغییر حیاتی از کشف به ساخت، لحن کلی بحث اخلاقی را دگرگون می‌کند. فلسفه را از برج عاج انتزاعی بیرون می‌آورد و به واقعیت آشفته و عملی مذاکره و سازش انسانی می‌کشاند. ما می‌توانیم از بحث‌های بی‌ثمر دربارهٔ آنچه که جهان ظاهراً از ما می‌خواهد دست برداریم و شروع کنیم به بحث سازنده دربارهٔ آنچه که باید از یکدیگر بخواهیم تا خوب زندگی کنیم، رنج را به حداقل برسانیم و به عنوان یک جامعه شکوفا شویم. اخلاق به جای یک کاوش باستان‌شناسی، تبدیل به یک پروژهٔ مهندسی مشارکتی می‌شود.[2][6]

همچنین یک دفاع فوق‌العاده قوی در برابر بی‌تفاوتی خزندهٔ نیهیلیسم منفعل ارائه می‌دهد. شما برای توجیه اهمیت دادن به رنج یک کودک، سلامت جامعهٔ محلی خود، یا آیندهٔ سیاره، نیازی به یک قانون فیزیکی عینی و مستقل از ذهن ندارید. این واقعیت ساده که شما اهمیت می‌دهید، و ما به طور جمعی اهمیت می‌دهیم، بیش از حد کافی است تا یک الزام اخلاقی الزام‌آور بر آن بنا شود. تجربهٔ انسانی تمام توجیهی است که ما نیاز داریم.[4][5]

«مسئلهٔ حالا چه؟» در نهایت دعوتی است از بشریت برای بالغ شدن. برای هزاران سال، گونهٔ ما برای تضمین و اجرای قوانین اخلاقی خود به مراجع بیرونی—خواه خدایان باشند، خواه قوانین فرضی طبیعت، یا عقل محض و انتزاعی—تکیه کرده است. مواجهه با واقعیت نیهیلیسم اخلاقی به این معنی است که به اطراف نگاه کنیم و بفهمیم که بزرگترها اتاق را ترک کرده‌اند، و حالا این ماییم که باید مسئولیت را بر عهده بگیریم. ما دیگر نمی‌توانیم مسئولیت‌های اخلاقی خود را به کیهان برون‌سپاری کنیم.[5][6]

این بدون شک یک مسئولیت دلهره‌آور است، اما در عین حال عمیقاً خوش‌بینانه نیز هست. با پذیرش اینکه اخلاق یک اختراع انسانی است، ما قدرت باورنکردنی برای پالایش، انطباق و بهبود آن را با تکامل جامعهٔ خود به دست می‌آوریم. نیستی وجودی دلیلی برای دست کشیدن از خوب بودن نیست؛ بلکه دقیقاً همان دلیلی است که باید تلاش کنیم. بوم خالی است، و برای اولین بار در تاریخ بشر، درک می‌کنیم که قلم مو کاملاً در دستان ماست.[4][6]