چین ساخت سد ۱۶۷ میلیارد دلاری مدوگ را آغاز کرد؛ ظرفیتی سه برابر سد سه دره و نگرانی کشورهای پایین‌دست

هنگامی که یک پروژه زیرساختی عظیم به عنوان بزرگترین نیروگاه برق‌آبی جهان معرفی می‌شود، فرض فوری بین‌المللی این است که هدف اصلی آن صرفاً تولید برق برای جمعیت رو به رشد است. اما چارچوب‌بندی سد ۱۶۷ میلیارد دلاری مدوگ چین که به تازگی ساخت آن آغاز شده، به عنوان صرفاً یک نیروگاه دیگر، اساساً واقعیت بزرگتر این تلاش را نادیده می‌گیرد. این پروژه، که اخیراً در فلات دورافتاده تبت کلنگ خورده است، نشان‌دهنده مهندسی مجدد دائمی سقف هیدرولوژیکی آسیا است. این طرح اهداف تهاجمی پکن برای کربن‌زدایی داخلی را با اهرم ژئوپلیتیکی بی‌سابقه‌ای بر کشورهای همسایه در هم می‌آمیزد، در حالی که خطرات لرزه‌ای شدیدی را به یک رشته کوه از قبل ناپایدار تحمیل می‌کند. درک سد مدوگ مستلزم فراتر رفتن از معیارهای مهندسی چشمگیر و بررسی اکوسیستم شکننده و مرزهای پرتنش است که این پروژه در آنها اختلال ایجاد می‌کند.[1][5]

مقیاس محض نیروگاه برق‌آبی مدوگ – که اغلب به عنوان سد موتوه نیز شناخته می‌شود – هر پروژه زیرساختی موجود دیگری در جهان را کوچک جلوه می‌دهد. این تأسیسات که برای تولید ۶۰ گیگاوات برق طراحی شده است، سالانه حدود ۳۰۰ میلیارد کیلووات ساعت برق تولید خواهد کرد، که تقریباً سه برابر حداکثر خروجی سد مشهور سه دره چین است. این بازده عظیم انرژی صرفاً یک معیار خودنمایی نیست؛ بلکه برای تعهد الزام‌آور پکن برای دستیابی به اوج انتشار کربن تا سال ۲۰۳۰ و بی‌طرفی کامل کربن تا سال ۲۰۶۰ حیاتی است. برنامه‌ریزان انرژی چین با مهار قدرت عظیم رودخانه‌های تبت، قصد دارند میلیون‌ها تن انتشار سوخت فسیلی را با انرژی پایه تجدیدپذیر جایگزین کنند و شبکه برق صنعتی کشور را به طور اساسی از زغال سنگ دور سازند.[2][5][6]

برای دستیابی به این ظرفیت تولید بی‌سابقه، مهندسان از یک ویژگی جغرافیایی منحصر به فرد و شدید به نام «خم بزرگ» (Great Bend) رودخانه یارلونگ زانگبو بهره می‌برند. در این دره دورافتاده و بسیار صعب‌العبور هیمالیا، رودخانه در یک مسیر ۵۰ کیلومتری بسیار کوتاه، ارتفاعی نزدیک به ۲۰۰۰ متر را از دست می‌دهد، در حالی که کوه سر به فلک کشیده نامچا باروا را دور می‌زند. به جای ساخت یک دیوار عظیم واحد، این پروژه شامل ساخت یک آبشار پیچیده از پنج سد متصل به هم و حفر یک سیستم تونل عظیم مستقیماً از میان توده کوه است. این طراحی آب خروشان را از طریق توربین‌های زیرزمینی منحرف می‌کند تا از افت عمودی شدید بهره ببرد و یک موتور هیدرولوژیکی با کارایی بی‌نظیر ایجاد کند.[4][5]

با این حال، این پیروزی مهندسی به شدت تحت‌الشعاع آسیب‌پذیری‌های زمین‌شناختی شدید و فوری قرار دارد. یک مطالعه جامع اخیر که در مجله چینی‌زبان زمین‌شناسی رسوبی و زمین‌شناسی تتیس، تحت نظارت سازمان زمین‌شناسی دولتی چین منتشر شد، یک هشدار عمومی صریح و بسیار غیرمعمول صادر کرد: مجموعه سد مستقیماً بر روی گسل فعال پایژن قرار دارد. منطقه هیمالیا که ساخت و ساز در آن انجام می‌شود، یکی از ناپایدارترین مناطق لرزه‌ای روی کره زمین است که با برخورد تکتونیکی مداوم و خشونت‌آمیز صفحات هند و اوراسیا تعریف می‌شود. ساخت سنگین‌ترین زیرساخت آبی جهان در چنین منطقه فعال زلزله‌ای، زمین‌شناسان مستقل در سراسر جهان را نگران کرده است.[1][2][3]

زمین‌شناسان وابسته به دولت چین صراحتاً هشدار دادند که زمین‌های کوهستانی اطراف دارای «ساختار سست و چسبندگی ضعیف» هستند، که آنها را به شدت مستعد شکست فاجعه‌بار می‌کند. آنها هشدار دادند که وزن عظیم و متمرکز آب ذخیره‌شده، همراه با نفوذ طولانی‌مدت مایع به بستر سنگی، می‌تواند به راحتی باعث لرزه‌خیزی ناشی از مخزن، رانش‌های زمین گسترده و شکست‌های ناگهانی شیب شود. زلزله ویرانگر سال ۲۰۰۸ سیچوان، که نزدیک به ۹۰ هزار نفر را کشت و برخی دانشمندان همچنان آن را به وزن سد زیپینگ‌پو در نزدیکی آن مرتبط می‌دانند، به عنوان یک سابقه تاریخی تلخ برای خطرات سدهای بزرگ هیمالیا عمل می‌کند. یک شکست ساختاری در محل مدوگ، دیواری از آب با نیروی تخریب‌ناپذیر را آزاد خواهد کرد.[1][2][3]

فراتر از خطرات ساختاری و لرزه‌ای فوری، سد مدوگ اضطراب عمیق و فزاینده‌ای را در پایین‌دست ایجاد کرده است. رودخانه یارلونگ زانگبو پس از عبور از تنگه‌های شیب‌دار خم بزرگ، مستقیماً به آروناچال پرادش هند می‌ریزد، جایی که به رودخانه سیانگ تبدیل می‌شود، و سپس در آسام به براهماپوترای قدرتمند گسترش می‌یابد، قبل از اینکه در نهایت به عنوان یامونا وارد بنگلادش شود. پکن با ایجاد کنترل فیزیکی بر سرچشمه‌های این رودخانه فرامرزی حیاتی، اهرم هیدرولوژیکی عظیمی بر همسایگان خود به دست می‌آورد. کشورهای پایین‌دست ترس عمیقی دارند که رهاسازی‌های ناگهانی و اعلام‌نشده آب می‌تواند باعث سیل‌های مصنوعی فاجعه‌بار در فصل موسمی شود، در حالی که آب نگه داشته شده عمدی می‌تواند خشکسالی‌های شدید و فلج‌کننده اقتصادی را به دنبال داشته باشد.[1][3][6]

در پاسخ مستقیم به این تهدید درک‌شده، حوضه براهماپوترا به سرعت در حال نظامی‌سازی زیرساخت‌های غیرنظامی خود است. هند در حال حاضر پروژه عظیم ۱۱ گیگاواتی چندمنظوره سیانگ علیا (SUMP) خود را در ایالت مرزی آروناچال پرادش با سرعت پیش می‌برد. این سد متقابل هندی صراحتاً برای ایجاد ظرفیت ذخیره‌سازی اضطراری کافی طراحی شده است تا سیلاب‌های ناگهانی و تسلیحاتی رها شده توسط چین را جذب کند، یا جریان پایه رودخانه را در صورتی که پکن آب را به سمت شمال منحرف کند، حفظ نماید. در حالی که هر دو کشور مجهز به سلاح هسته‌ای برای ریختن میلیون‌ها تن بتن در منطقه مرزی مورد مناققه رقابت می‌کنند، سیستم رودخانه به سرعت از یک منبع زیست‌محیطی مشترک به یک عرصه پرمخاطره از رقابت استراتژیک تبدیل می‌شود.[6]

هزینه زیست‌محیطی این رقابت ژئوپلیتیکی مهندسی آب به همان اندازه سرسام‌آور است، اگرچه کمتر در جلسات توجیهی امنیت ملی مورد بحث قرار می‌گیرد. دره یارلونگ زانگبو یک کانون بکر تنوع زیستی است، و مسدود کردن دائمی جریان طبیعی و باستانی رودخانه، انتقال رسوبات غنی از مواد مغذی به پایین‌دست را به شدت مختل خواهد کرد. این رسوبات برای حفظ دشت‌های سیلابی کشاورزی و مسیرهای پیچیده مهاجرت ماهی‌ها که میلیون‌ها نفر را در هند و بنگلادش تغذیه می‌کنند، حیاتی است. در حالی که ساخت و ساز به سمت تاریخ تکمیل هدف‌گذاری شده در اوایل دهه ۲۰۳۰ شتاب می‌گیرد، سد مدوگ به عنوان گواهی بزرگ بر جاه‌طلبی انسان ایستاده است – پروژه‌ای که می‌تواند آینده انرژی سبز چین را تضمین کند، اما به قیمت ایجاد یک بحران زیست‌محیطی و ژئوپلیتیکی بی‌سابقه.[4][6]