علم شگفتی: چرا نگاه کردن به بیرون، التهاب و استرس را در مغز خاموش می‌کند

وقتی احساس استرس می‌کنیم، توصیه استاندارد این است که به درون خود نگاه کنیم: چشمانمان را ببندیم، روی تنفس تمرکز کنیم و مدیتیشن انجام دهیم. اما تحقیقات جدید در علوم اعصاب نشان می‌دهد که رویکردی کاملاً متضاد ممکن است به همان اندازه مؤثر باشد: نگاه کردن به بیرون. علم «شگفتی» (Awe) — احساس قرار گرفتن در برابر چیزی چنان عظیم که درک فعلی ما از جهان را به چالش می‌کشد — نشان می‌دهد که این هیجان، سیستم عصبی ما را به طور فیزیکی تغییر می‌دهد.[2]

داچر کلتنر (Dacher Keltner)، روان‌شناس دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، که دهه‌ها روی این موضوع تحقیق کرده است، می‌گوید: «شگفتی یک هیجان مثبت است که با آگاهی از چیزی بسیار بزرگ‌تر از خودمان که فوراً قابل درک نیست، تحریک می‌شود.» برخلاف شادی یا غرور که اغلب خودمحور هستند، شگفتی توجه ما را به سمت بیرون هدایت می‌کند و ما را از دغدغه‌های روزمره جدا می‌سازد.

برای درک اینکه شگفتی چگونه استرس را خاموش می‌کند، باید به شبکه‌ای در مغز به نام «شبکه حالت پیش‌فرض» (DMN) نگاه کنیم. این شبکه شامل قشر پیش‌پیشانی داخلی (mPFC) است و زمانی فعال می‌شود که ما در حال نشخوار فکری، نگرانی درباره آینده یا ارزیابی خودمان هستیم. در سال ۲۰۲۱، تیمی از محققان در دانشگاه آمستردام با استفاده از دستگاه fMRI فعالیت مغزی ۳۲ بزرگسال سالم را بررسی کردند.

نتایج این اسکن‌ها خیره‌کننده بود. هنگامی که شرکت‌کنندگان ویدیوهای شگفت‌انگیزی از طبیعت یا فضا را تماشا می‌کردند، فعالیت شبکه DMN به طور قابل‌توجهی کاهش یافت. این خاموش شدن موقت، مرز بین «خود» و «جهان» را کمرنگ می‌کند و به مغز اجازه می‌دهد از چرخه تکراری افکار استرس‌زا خارج شود. وقتی در حالت شگفتی هستید، مغز شما دیگر به دنبال تهدیدها نمی‌گردد.

اما تأثیر شگفتی فراتر از مغز است و مستقیماً وارد سیستم ایمنی می‌شود. در یک مطالعه برجسته در سال ۲۰۱۵، جنیفر استلار (Jennifer Stellar) و همکارانش در دانشگاه برکلی، نمونه‌های بزاق بیش از ۲۰۰ جوان را برای اندازه‌گیری سطح اینترلوکین-۶ (IL-6) — یک سیتوکین پیش‌التهابی — بررسی کردند. سطوح بالای IL-6 با بیماری‌های قلبی، دیابت و افسردگی مزمن مرتبط است.

استلار دریافت که در میان تمام هیجانات مثبتی که ارزیابی شدند (مانند شادی، عشق و سرگرمی)، تجربه شگفتی قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده برای سطوح پایین‌تر التهاب بود. او در این باره می‌گوید: «اینکه شگفتی، شگفتی‌زدگی و زیبایی باعث ارتقای سطوح سالم‌تر سیتوکین‌ها می‌شوند، نشان می‌دهد که کارهایی که برای تجربه این هیجانات انجام می‌دهیم — مانند قدم زدن در طبیعت یا غرق شدن در موسیقی — تأثیر مستقیمی بر سلامت و طول عمر دارند.»

این یافته‌ها منجر به توسعه یک مداخله بالینی ساده به نام «پیاده‌روی شگفتی» (Awe Walk) شد. در سپتامبر ۲۰۲۰، ویرجینیا استورم (Virginia Sturm)، عصب‌شناس در دانشگاه کالیفرنیا، سانفرانسیسکو (UCSF)، مطالعه‌ای ۸ هفته‌ای روی ۶۰ فرد مسن انجام داد. نیمی از این افراد موظف شدند هفته‌ای یک بار به مدت ۱۵ دقیقه پیاده‌روی کنند و آگاهانه به دنبال چیزهای شگفت‌انگیز — از یک درخت بلند گرفته تا معماری یک ساختمان — بگردند.

محققان از شرکت‌کنندگان خواستند در طول پیاده‌روی از خود سلفی بگیرند. تحلیل این عکس‌ها یک تغییر فیزیکی ناخودآگاه را نشان داد: در طول ۸ هفته، افرادی که پیاده‌روی شگفتی انجام می‌دادند، به تدریج خودشان را در کادر عکس کوچک‌تر می‌کردند و فضای بیشتری را به محیط اطراف اختصاص می‌دادند. استورم این پدیده را اثر «خودِ کوچک» (Small Self) می‌نامد؛ یک حس سالم از تناسب بین خود شخص و تصویر بزرگ‌تر جهان.

این کوچک شدنِ حسِ خود، ما را به انسان‌های بهتری نیز تبدیل می‌کند. در یک آزمایش کلاسیک در سال ۲۰۱۵، پل پیف (Paul Piff) از شرکت‌کنندگان خواست تنها به مدت ۶۰ ثانیه به درختان اکالیپتوس بسیار بلند نگاه کنند. گروه کنترل به یک ساختمان بلند نگاه کردند. سپس محققان به طور تصادفی خودکارهایی را روی زمین انداختند. گروهی که به درختان نگاه کرده بودند، به طور معناداری بیشتر برای کمک به جمع‌آوری خودکارها خم شدند.[1]

تحقیقات جدیدتر نشان می‌دهد که این تغییر دیدگاه حتی نحوه رفتار ما با خودمان را نیز بهبود می‌بخشد. یک مطالعه منتشر شده در ژوئیه ۲۰۲۵ در مجله Emotion با حضور بیش از ۱۰۰۰ شرکت‌کننده نشان داد که تجربه شگفتی، شفقت به خود (Self-compassion) را افزایش می‌دهد. محققان دریافتند که وقتی افراد با یک شکست مواجه می‌شوند، شگفتی به آن‌ها کمک می‌کند تا به جای انتقاد شدید از خود، با مهربانی بیشتری واکنش نشان دهند.

خبر خوب این است که برای تجربه شگفتی نیازی به سفر به گرند کانیون یا دیدن شفق قطبی ندارید. در یک مطالعه روزانه در سال ۲۰۲۳ روی ۲۶۹ بزرگسال، مشخص شد که افراد می‌توانند این هیجان را در اتفاقات روزمره پیدا کنند: تماشای حرکت ابرها، گوش دادن به موسیقی که باعث ایجاد مورمور شدن پوست می‌شود، یا حتی دیدن مهربانی یک غریبه.

در دنیایی که به طور مداوم ما را به سمت تمرکز بر خود، بهینه‌سازی فردی و نگرانی‌های درونی سوق می‌دهد، علم شگفتی یک پادزهر فیزیولوژیک ارائه می‌دهد. دفعه بعد که احساس استرس کردید، شاید نیازی نباشد چشمانتان را ببندید و به درون پناه ببرید؛ کافی است به بیرون نگاه کنید، وسعت جهان را ببینید و اجازه دهید مغزتان برای چند دقیقه استراحت کند.[2]