نشست سران سازمان همکاری شانگهای: چین، روسیه، ایران و هند برای تثبیت «جهان چندقطبی»

تجارت بین چین و شرکای آن در سازمان همکاری شانگهای (SCO) در هفت ماه اول سال ۲۰۲۶ از مرز ۳۶۰ میلیارد دلار فراتر رفت و زیربنای اقتصادی یک گردهمایی دیپلماتیک مهم در این هفته را فراهم کرد. سران چین، روسیه، هند و ایران در بیشکک، قرقیزستان، برای اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای گرد هم می‌آیند تا بیست و پنجمین سالگرد این بلوک را جشن بگیرند و پیشبرد هماهنگ برای یک معماری جهانی چندقطبی را تقویت کنند.[1][5]

این اجلاس دو روزه که به میزبانی سادیر جپاروف، رئیس‌جمهور قرقیزستان برگزار می‌شود، سران یک بلوک ۱۰ عضوی را گرد هم می‌آورد که اکنون تقریباً ۳.۴ میلیارد نفر جمعیت و یک چهارم تولید ناخالص داخلی جهان را در بر می‌گیرد. شی جین پینگ، رئیس‌جمهور چین، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، از این مجمع برای همسوسازی سیاست‌های منطقه‌ای و ایجاد شبکه‌های مالی و لجستیکی جایگزین، خارج از حوزه قضایی غرب، استفاده می‌کنند.[1][3]

دستور کار رسمی، با محوریت صلح و توسعه پایدار، به شدت بر نهادینه کردن این شبکه‌های جایگزین تمرکز دارد. پیشنهادهای مورد بحث شامل گسترش عملیاتی یک بانک توسعه مستقل سازمان همکاری شانگهای و تسریع کریدور بین‌المللی حمل و نقل شمال-جنوب است—یک مسیر ترانزیتی ۷۲۰۰ کیلومتری که سن پترزبورگ را از طریق بنادر ایران به بمبئی متصل می‌کند و برای دور زدن گلوگاه‌های سنتی دریایی طراحی شده است.[1][4]

این همسویی زیرساختی با تغییر الگوهای تجاری تسریع می‌شود. بر اساس داده‌های گمرک چین، تجارت درون این بلوک تا ماه جولای ۱۴.۹ درصد نسبت به سال قبل رشد داشته است. این گسترش به صورت متقارن هدایت می‌شود: واردات انرژی چین از اعضای سازمان همکاری شانگهای ۱۴.۱ درصد افزایش یافته، در حالی که صادرات خودروی آن به این بلوک ۷۱.۲ درصد جهش کرده است و خلأ ناشی از خروج تولیدکنندگان غربی از بازارهای روسیه و ایران را پر می‌کند.[5]

برای مسکو و پکن، این اجلاس به عنوان یک گره استراتژیک عمل می‌کند تا جبهه‌ای متحد در برابر ایالات متحده و متحدانش تثبیت شود. پوتین و شی، که قرار است در حاشیه جلسات عمومی مذاکرات دوجانبه‌ای داشته باشند، به طور مداوم از چارچوب سازمان همکاری شانگهای برای به چالش کشیدن نظم بین‌المللی تحت رهبری آمریکا و محافظت از اقتصادهای خود در برابر رژیم‌های تحریمی غرب استفاده کرده‌اند.[3]

ضرورت دور زدن سیستم‌های مالی غرب به ویژه برای ایران که در سال ۲۰۲۳ رسماً به این سازمان پیوست، حیاتی است. رئیس‌جمهور پزشکیان در حالی وارد بیشکک می‌شود که تهران در حال مدیریت تحریم‌های ثانویه فزاینده واشنگتن است. در یک اقدام دیپلماتیک هماهنگ پیش از اجلاس، وزارت امور خارجه ایران بیانیه‌ای صادر کرد و از کشورهای ثالث خواست تا از پیروی از اقدامات اقتصادی آمریکا خودداری کنند و این تحریم‌ها را نقض غیرقانونی استقلال حاکمیتی توصیف نمود.[6]

مشارکت هند یک پویایی متعادل‌کننده را به مرکز ثقل ضدغربی این بلوک وارد می‌کند. حضور نخست‌وزیر مودی، او را در نزدیکی مستقیم شی جین پینگ قرار می‌دهد، در حالی که روابط چین و هند به طور آزمایشی در حال تثبیت است. پس از سال‌ها اصطکاک نظامی در امتداد مرز مورد مناقشه هیمالیا، مقامات ارشد دهلی نو و پکن در اواخر آگوست مذاکرات مرزی برگزار کردند، که این امر هرگونه تعامل دوجانبه در بیشکک را به یک شاخص حیاتی برای ثبات منطقه‌ای تبدیل می‌کند.[1]

این اجلاس همچنین به عنوان مکانیزم هماهنگی برای چالش‌های امنیتی منطقه‌ای عمل می‌کند. از طریق ساختار منطقه‌ای ضدتروریسم سازمان همکاری شانگهای، کشورهای عضو در حال مذاکره برای چارچوب‌هایی جهت مدیریت بی‌ثباتی مداوم در افغانستان، اثرات آبشاری درگیری‌های خاورمیانه و جنگ جاری در اوکراین هستند. اگرچه این سازمان فاقد معاهدات دفاع متقابل الزام‌آور است، اما تبادل اطلاعات و برنامه‌ریزی عملیاتی مشترک را تسهیل می‌کند.[1][4]

مراحل اجلاس با امضای «اعلامیه بیشکک» به اوج خود می‌رسد، سندی که انتظار می‌رود مسیر استراتژیک این بلوک را برای ربع قرن آینده تدوین کند. پس از اجلاس، ریاست دوره‌ای سازمان به پاکستان منتقل خواهد شد، کشوری که قرار است میزبان اجلاس سران در سال ۲۰۲۷ باشد و بدین ترتیب تضمین می‌کند که سازمان همکاری شانگهای همچنان معماری دیپلماتیک اصلی برای همگرایی اوراسیا باقی بماند.[1]