سازوکار سونت: مقایسه ساختار و طرح‌های قافیه در فرم‌های پترارکی، شکسپیری و اسپنسری

چهارده بیت. یک طرح قافیه سختگیرانه. یک چرخش دراماتیک در اندیشه. این خلاصه سونت است؛ قالبی شعری که برای بیش از هفت قرن به عنوان ماندگارترین جعبه معمای ادبیات باقی مانده است. ساختاری چنان فراگیر که اغلب بدیهی تلقی می‌شود، و صرفاً به عنوان یک ظرف تاریخی برای نجواهای عاشقانه در نظر گرفته می‌شود.[1]

اما در درون این محفظه کوچک ۱۴ بیتی، نسل‌ها از نویسندگان یک جنگ آرام و ریاضیاتی به راه انداخته‌اند. سونت فقط یک شعر نیست؛ بلکه یک ماشین بسیار مهندسی‌شده برای اندیشیدن است، ماشینی که بارها و بارها برای سازگاری با محدودیت‌های متغیر زبان انسانی، از هم باز و دوباره ساخته شده است.[2][6]

برای درک نحوه کار این ماشین، باید به نقشه اصلی آن نگاه کرد: سونت پترارکی یا ایتالیایی. این قالب که در قرن سیزدهم توسط جاکومو دا لنتینی (Giacomo da Lentini) توسعه یافت و توسط فرانچسکو پترارکا (Francesco Petrarca) جاودانه شد، معماری بنیادی را بنا نهاد که تمام شاعران بعدی یا آن را پذیرفتند یا علیه آن شورش کردند.[1]

سونت پترارکی ۱۴ بیت خود را به دو اتاق متمایز تقسیم می‌کند: یک «اکتاو» هشت‌بیتی و یک «سستت» شش‌بیتی. اکتاو از یک طرح قافیه سخت و حلقه‌ای ABBAABBA پیروی می‌کند، در حالی که سستت معمولاً از CDECDE یا CDCDCD پیروی می‌کند و اندکی از تنش را آزاد می‌سازد.[1][5]

نبوغ فرم پترارکی در فضای بین این دو اتاق نهفته است. در ابتدای بیت نهم، «ولتا» یا همان چرخش رخ می‌دهد. اکتاو یک مشکل، یک تردید یا یک پرسش را مطرح می‌کند؛ ولتا روایت را می‌چرخاند و سستت راه‌حل یا دیدگاهی جدید را ارائه می‌دهد.[2][4]

با این حال، این معماری زمانی که سرانجام به انگلستان وارد شد، یک مشکل مکانیکی جدی ایجاد کرد. زبان ایتالیایی سرشار از پایان‌های مصوت است، که یافتن چهار کلمه‌ای که کاملاً برای جایگاه‌های «A» و «B» اکتاو قافیه داشته باشند را نسبتاً آسان می‌کند.[6]

در مقابل، زبان انگلیسی زبانی است که پر از صامت و از نظر قافیه فقیر است. تحمیل ساختار پترارکی ABBAABBA به انگلیسی اغلب منجر به پیچیدگی‌های معنایی می‌شد، جایی که شاعران مجبور بودند کلمات را بر اساس صدایشان و نه معنایشان انتخاب کنند، و حقیقت عاطفی شعر را به خطر می‌انداختند.[3]

اینجا بود که سونت انگلیسی وارد صحنه شد، قالبی که توسط توماس وایت (Thomas Wyatt) و ارل سارِی (Earl of Surrey) پیشگام شد، اما توسط ویلیام شکسپیر به کمال رسید و به نام او مشهور شد. سونت شکسپیری اساساً این ماشین را دوباره سیم‌کشی کرد تا با واقعیت‌های آوایی زبان انگلیسی سازگار شود.[3][4]

فرم شکسپیری به جای اکتاو و سستت، از سه «کواترین» چهاربیتی و به دنبال آن یک «کوپلت حماسی» دوبیتی استفاده می‌کند. طرح قافیه آن به سمت بیرون گسترش می‌یابد و به ABAB CDCD EFEF GG می‌رسد و حلقه‌های سختگیرانه مدل ایتالیایی را می‌شکند.[3][5]

این یک سوپاپ اطمینان ریاضیاتی بود. با نیاز به هفت صدای قافیه متمایز به جای پنج صدای پترارکی، و درخواست حداکثر تنها دو کلمه قافیه‌دار برای هر صدا، فرم انگلیسی شاعران را از بن‌بست زبانی رها کرد و امکان یک نحو محاوره‌ای و طبیعی‌تر را فراهم ساخت.[3][6]

این تغییر ساختاری، ولتا را نیز جابجا کرد. اگرچه یک سونت شکسپیری همچنان می‌تواند در بیت نهم بچرخد، اما ویرانگرترین چرخش‌ها اغلب تا بیت ۱۳ صبر می‌کنند. سه کواترین، سه جنبه مختلف از یک موضوع را بررسی می‌کنند و یک نتیجه‌گیری، خلاصه یا یک وارونگی ناگهانی را در کوپلت نهایی آماده می‌سازند.[2][3]

اما تکامل در اینجا متوقف نشد. در اواخر قرن شانزدهم، ادموند اسپنسر (Edmund Spenser) به این نتیجه رسید که فرم شکسپیری شاید بیش از حد سست است و کواترین‌های آن بیش از حد از یکدیگر جدا هستند. او می‌خواست مهارت فنی خود را به نمایش بگذارد و در عین حال ساختار بند انگلیسی را حفظ کند.[5]

سونت اسپنسری با درهم تنیدن قافیه‌ها در سراسر کواترین‌ها، پیچ‌ها را محکم‌تر می‌کند: ABAB BCBC CDCD EE. این کار یک اثر آبشاری ایجاد می‌کند، جایی که قافیه‌های «B» و «C» مانند لولاهایی عمل می‌کنند که بندها را مانند یک زنجیر به هم متصل می‌کنند.[5]

این فرم به طور مشهوری در زبان انگلیسی دشوار است؛ قافیه‌های بیشتری نسبت به شکسپیری طلب می‌کند، اما در عین حال، شتاب روایی روان‌تر و پیش‌برنده‌تری نسبت به پترارکی ارائه می‌دهد. این قالب شاعر را مجبور می‌کند تا یک رشته صوتی واحد را از طریق کل بدنه شعر حمل کند.[5]

صرف نظر از طرح قافیه، هر سه فرم بر یک موتور دقیقاً یکسان متکی هستند: وزن پنج‌وتدی ایامبیک (iambic pentameter). این وزن شامل پنج «ایامب» است—یک هجای ضعیف و به دنبال آن یک هجای قوی—در هر بیت، که یک ریتم ده‌هجایی شبیه به ضربان قلب ایجاد می‌کند: ضعیف-قوی، ضعیف-قوی، ضعیف-قوی، ضعیف-قوی، ضعیف-قوی.[2][4]

چرا این ساختار خاص ۱۴ بیتی و ۱۰ هجایی از دربار رنسانس تا ادبیات مدرن دوام آورده است؟ دانشمندان علوم شناختی و شاعران به طور یکسان پیشنهاد می‌کنند که این دقیقاً طول یک اندیشه واحد و پایدار انسانی است، پیش از آنکه ذهن به طور طبیعی سرگردان شود یا نیاز به نفس کشیدن پیدا کند.

امروزه، شاعران معاصر همچنان از سونت استفاده می‌کنند، گاهی وزن آن را می‌شکنند، از قافیه‌های کج (Slant Rhymes) استفاده می‌کنند، یا کلاً قافیه را کنار می‌گذارند، اما تقریباً همیشه به شبح مرز ۱۴ بیتی آن احترام می‌گذارند تا به خواننده علامت دهند که نوع خاصی از کار فکری در حال انجام است.[2]

در نهایت، سازوکار سونت یک حقیقت غیرمنتظره در مورد خلاقیت را ثابت می‌کند: آزادی مطلق می‌تواند فلج‌کننده باشد، اما سخت‌ترین و نابخشودنی‌ترین محدودیت‌ها اغلب ذهن را به سمت انفجاری‌ترین و ماندگارترین نوآوری‌هایش سوق می‌دهند.[6]