تحریم ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی در برخورد فراگیر آمریکا با بخش هوانوردی

رسانه‌های دولتی و مقامات هوانوردی ایران تاکید دارند که خطوط هوایی تجاری این کشور صرفاً به‌عنوان شبکه‌های حمل‌ونقل غیرنظامی فعالیت می‌کنند و از لجستیک نظامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مستقل هستند.

با این حال، تحریم ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ توسط وزارت خزانه‌داری آمریکا - که عملاً کل بخش باقی‌مانده هوانوردی کشور را در بر می‌گیرد - واقعیت ساختاری متفاوتی را در برابر این ادعا قرار می‌دهد و به تفصیل بیان می‌کند که چگونه شرکت‌هایی مانند ماهان‌ایر از شبکه‌ای از شرکت‌های پوششی برای قاچاق هواپیماهای آمریکایی و انتقال تسلیحات استفاده می‌کنند.[2][3]

در چارچوب عملیاتی با نام «طرد اقتصادی»، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی خزانه‌داری آمریکا (اوفک) ۳۶ نهاد را در حوزه‌های قضایی مختلف هدف قرار داد. این بسته تحریمی، سه مجوز عمومی را که پیش‌تر پرداخت هزینه برای عبور از حریم هوایی ایران را مجاز می‌دانست و به خطوط هوایی غیرآمریکایی اجازه می‌داد هواپیماهای تجاری ساخت آمریکا را به ایران پرواز دهند، لغو می‌کند.[2][6]

یک مقام خزانه‌داری به خبرنگاران گفت: «اساساً ما در حال حذف کل بخش هوانوردی اقتصاد ایران از بازار هستیم.» اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، اظهار داشت که هدف این عملیات قطع شریان‌های مالی است که رژیم ایران را سر پا نگه می‌دارد و هشدار داد که هر شرکت خارجی که به این خطوط هوایی خدمات ارائه دهد، با خطر قطع دسترسی به سیستم مالی جهانی مواجه خواهد شد.[2][3]

خزانه‌داری آمریکا جزئیات طرح مشخصی را که در تابستان ۲۰۲۶ اجرا شد، تشریح کرد؛ طرحی که در آن ماهان‌ایر - شرکت هواپیمایی که از سال ۲۰۱۱ تحت تحریم‌های ضدتروریسم آمریکا قرار دارد - دست‌کم سه فروند هواپیمای بوئینگ ۷۷۷ به دست آورد. این هواپیماها از یک ناوگان بازنشسته و از طریق شبکه‌ای از واسطه‌ها در امارات متحده عربی و عمان تغییر مسیر داده شدند.[3][5]

برای انهدام این شبکه‌ها، اوفک ۹ نهاد خصوصی مستقر در ترکیه، مالزی، قزاقستان و امارات را به دلیل تسهیل این انتقال‌ها به فهرست تحریم‌های خود اضافه کرد. تنها در ترکیه، شرکت‌های «اسکای فینیکس ایرویز»، «اس سیستم لجستیک» و «ام‌ئی‌اس کارگو» به دلیل کمک به ماهان‌ایر در تهیه هواپیما و جابجایی قطعات پهپاد تحریم شدند.[1][3][5]

این تحریم‌ها بلافاصله پس از تحریم‌های اعمال‌شده علیه «گلدن گلوبال بانک» مستقر در استانبول و دو شرکت تابعه آن صورت می‌گیرد که به پردازش ده‌ها میلیون دلار برای نیروی قدس سپاه متهم شده بودند. این اقدامات در مجموع، شش نهاد مستقر در ترکیه را در یک بازه زمانی پنج روزه در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار داد.[5]

این تحریم‌ها در شرایطی اعمال می‌شود که اقتصاد ایران پس از شش ماه درگیری منطقه‌ای با فشار شدیدی مواجه است. ریال ایران در اوایل سپتامبر ۲۰۲۶ به پایین‌ترین سطح تاریخی خود یعنی ۲.۲۵ میلیون در برابر هر دلار آمریکا رسید؛ شاخصی که مقامات آمریکایی از آن به عنوان سندی یاد می‌کنند که نشان می‌دهد کارزار انزوای مالی در حال کاهش قدرت خرید تهران است.[3]

برخورد با بخش هوانوردی همزمان با تشدید تنش‌های نظامی در خاورمیانه است. در همان آخر هفته، ارتش آمریکا گزارش داد که در پی شلیک موشک‌های ایرانی به سمت کشتی‌های جنگی نیروی دریایی آمریکا، سه نفتکش ایرانی را در نزدیکی جزیره خارک و خلیج عمان هدف قرار داده است.

در واکنش به این حملات، ایران اعلام کرد که از تردد کشتی‌هایی که بدون مجوز از تنگه هرمز عبور می‌کنند جلوگیری خواهد کرد، اقدامی که حجم کشتیرانی را به پایین‌ترین سطح خود از ماه مه رساند. این تشدید همزمان تنش‌های نظامی و اقتصادی، قیمت نفت خام برنت را در ۸ سپتامبر به نزدیک ۱۰۰ دلار در هر بشکه رساند؛ اوجی که آخرین بار در ژوئیه ۲۰۲۶ دیده شده بود.[4]

آمریکا با هدف قرار دادن شرکت‌های کشور ثالث مانند «آی‌کارگو» مستقر در مالزی و «تور اینوست» مستقر در قزاقستان، در حال اعمال تحریم‌های ثانویه است. این چارچوب قانونی، موسسات مالی خارجی را مجبور می‌کند تا بین پردازش تراکنش‌ها برای نهادهای تحریم‌شده یا حفظ دسترسی به سیستم بانکی آمریکا یکی را انتخاب کنند.[6]

در حالی که معماری قانونی عملیات «طرد اقتصادی» جامع است، اجرای عملی آن همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. ایران دهه‌ها زمان صرف ایجاد شبکه‌های قاچاق مقاوم کرده است و دستیابی موفقیت‌آمیز به بوئینگ‌های ۷۷۷ نشان می‌دهد که شرکت‌های پوششی اغلب می‌توانند انتقال فیزیکی را پیش از آنکه اوفک آن‌ها را شناسایی و تحریم کند، به پایان برسانند.[3]

لغو مجوزهای هوانوردی همچنین پرسش‌هایی را درباره ایمنی پروازهای غیرنظامی مطرح می‌کند. اگرچه اوفک اعلام کرده است که درخواست‌های مرتبط با ایمنی هوانوردی را به صورت موردی بررسی خواهد کرد، اما ممنوعیت فراگیر قطعات و خدمات تعمیر و نگهداری با منشاء آمریکایی، ایمنی عملیاتی ناوگان فرسوده غیرنظامی ایران را به لحاظ ساختاری کاهش می‌دهد.[2]

واقعیت ساختاری عملیات «طرد اقتصادی» این است که بار رعایت مقررات را به دوش ارائه‌دهندگان لجستیک جهانی منتقل می‌کند. عامل تعیین‌کننده دیگر این نیست که آیا ایران برای تهیه هواپیما تلاش می‌کند یا خیر، بلکه این است که آیا ارائه‌دهندگان خدمات هوانوردی در قطب‌های ترانزیتی مانند استانبول و دبی به این نتیجه می‌رسند که درآمد حاصل از قراردادهای ایران بر خطر فوری اخراج از سیستم مالی آمریکا می‌چربد یا خیر.[2][6]