تنگه مالاکا چگونه ۳۰ درصد تجارت دریایی جهان را کنترل می‌کند؟

در باریک‌ترین نقطه خود در نزدیکی سواحل سنگاپور، کانال فیلیپس (Phillips Channel) به عرض تنها ۲.۸ کیلومتر می‌رسد. اقتصاد جهانی از طریق این آبراهه محدود جریان می‌یابد. هر روز، به طور متوسط ۲۱۰ کشتی تجاری عظیم از این گذرگاه عبور می‌کنند و کاروانی پیوسته و کند از ابرنفتکش‌ها، کشتی‌های کانتینری و کشتی‌های فله‌بر را تشکیل می‌دهند. اینجاست که تنگه مالاکا، یک گلوگاه جغرافیایی، سرعت و قیمت تجارت بین‌المللی را دیکته می‌کند.

این تنگه قیف‌شکل که تقریباً ۸۰۰ کیلومتر امتداد دارد، بین جزیره سوماترا اندونزی در غرب و شبه‌جزیره مالایا در شرق قرار گرفته است. این تنگه به عنوان کوتاه‌ترین و کارآمدترین کریدور دریایی عمل می‌کند که اقیانوس هند را به دریای چین جنوبی و اقیانوس آرام گسترده‌تر متصل می‌سازد. این آبراهه با پیوند دادن تولیدکنندگان انرژی خاورمیانه به قدرت‌های تولیدی آسیای شرقی، به شریان مرکزی بلامنازع کشتیرانی جهانی تبدیل شده است.[1][2]

حجم ترافیک حیرت‌آور است. سالانه بیش از ۹۰,۰۰۰ کشتی تجاری از این تنگه عبور می‌کنند که بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از کل تجارت دریایی جهانی را حمل می‌کنند. محموله‌ها شامل همه چیز از لوازم الکترونیکی تولید چین و زغال سنگ اندونزی گرفته تا روغن نخل و محصولات کشاورزی اصلی است. اما حیاتی‌ترین کارکرد این تنگه، حمل و نقل انرژی است.[2][3]

اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده تنگه مالاکا را به عنوان گلوگاه اصلی نفت در آسیا و دومین گلوگاه بزرگ جهان پس از تنگه هرمز معرفی می‌کند. تخمین زده می‌شود که روزانه ۱۵ تا ۱۷ میلیون بشکه نفت از این گذرگاه عبور می‌کند. علاوه بر این، این تنگه تقریباً ۴۰ درصد از محموله‌های گاز طبیعی مایع (LNG) جهان را نیز جابجا می‌کند که عمدتاً به سمت بازارهای تشنه انرژی در ژاپن، کره جنوبی و چین می‌روند.[1]

برای پکن، این واقعیت جغرافیایی یک آسیب‌پذیری استراتژیک عمیق را نشان می‌دهد. در سال ۲۰۰۳، هو جینتائو، رئیس‌جمهور وقت چین، اصطلاح «معضل مالاکا» را برای توصیف وابستگی شدید چین به این آبراهه ابداع کرد. تقریباً ۸۰ درصد از نفت خام وارداتی چین باید از این تنگه عبور کند تا به سواحل شرقی آن برسد. اگر یک قدرت متخاصم در طول درگیری، این کانال را مسدود کند، اقتصاد چین فوراً با کمبودهای فاجعه‌بار انرژی مواجه خواهد شد.[2][3]

برای کاهش این خطر، چین دهه‌ها تلاش کرده است تا این گلوگاه را دور بزند. پکن از طریق طرح «کمربند و جاده» خود، خطوط لوله نفت و گاز زمینی را از سواحل میانمار به استان یون‌نان و همچنین کریدورهای انرژی را که از آسیای مرکزی و روسیه می‌گذرند، تأمین مالی کرده است. با وجود این سرمایه‌گذاری‌های عظیم زیرساختی، حجم بالای مصرف انرژی چین به این معنی است که مسیر دریایی همچنان غیرقابل جایگزین است.[2][4]

مسیرهای جایگزین برای تنگه مالاکا، تسکین چندانی برای کشتیرانی جهانی فراهم نمی‌کنند. اگر کانال اصلی مسدود شود یا بسیار خطرناک تلقی گردد، کشتی‌ها مجبور خواهند شد مسیر خود را به سمت جنوب و از طریق مجمع‌الجزایر اندونزی، با استفاده از تنگه سوندا یا تنگه لومبوک، تغییر دهند.[1]

با این حال، این انحراف‌ها مجازات‌های لجستیکی شدیدی به همراه دارند. انحراف یک ابرنفتکش از طریق تنگه لومبوک، تقریباً هفت تا ده روز به سفر بین خلیج فارس و آسیای شرقی اضافه می‌کند. در همین حال، تنگه سوندا مملو از آب‌های کم‌عمق و شن‌های متحرک است که عبور بزرگ‌ترین کلاس از کشتی‌های حامل نفت خام را غیرممکن می‌سازد. تغییر اجباری مسیر ناوگان‌های جهانی فوراً ظرفیت مازاد کشتیرانی را جذب کرده و باعث افزایش شدید نرخ حمل و نقل و قیمت انرژی می‌شود.[1][4]

مسئولیت مدیریت این کریدور حیاتی بر عهده کشورهای ساحلی است: اندونزی، مالزی و سنگاپور. این کشورها باید طرح‌های پیچیده تفکیک ترافیک را برای جلوگیری از برخورد در آب‌های شلوغ هماهنگ کنند، در حالی که خطرات زیست‌محیطی ناشی از نشت احتمالی نفت را نیز تحمل می‌کنند. عمق کم تنگه—که در برخی مناطق به طور متوسط تنها ۲۵ متر است—تقریباً هیچ حاشیه امنی برای خطای ناوبری برای ابرنفتکش‌های کاملاً بارگیری‌شده باقی نمی‌گذارد.[2][4]

امنیت همچنان یک نگرانی دائمی است. از لحاظ تاریخی، کانال‌های باریک و خلیج‌های ساحلی متعدد این تنگه، آن را به پناهگاهی بدنام برای دزدی دریایی تبدیل کرده بود. در حالی که گشت‌زنی‌های دریایی هماهنگ توسط انجمن ملت‌های آسیای جنوب شرقی (آ.سه.آن) از اوایل دهه ۲۰۰۰ به شدت دفعات هواپیماربایی را کاهش داده است، این تهدید به طور کامل از بین نرفته است. هرگونه مجموعه‌ای از حوادث امنیتی می‌تواند باعث افزایش فوری حق بیمه‌های ریسک جنگ شود که در نهایت به مصرف‌کنندگان در سراسر جهان منتقل می‌گردد.[2]

امروزه، محاسبات استراتژیک پیرامون این تنگه به طور فزاینده‌ای توسط رقابت قدرت‌های بزرگ تعریف می‌شود. با افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی در منطقه هند-آرام، برنامه‌ریزان نظامی در واشنگتن، پکن و پایتخت‌های منطقه‌ای به شدت آگاهند که کنترل گلوگاه‌های دریایی می‌تواند نتیجه درگیری‌های گسترده‌تر را تعیین کند. توانایی جلوگیری از دسترسی به تنگه مالاکا، یکی از قوی‌ترین، هرچند ناگفته‌ترین، عوامل بازدارنده در استراتژی دریایی مدرن باقی مانده است.[3]

با وجود پیشرفت‌ها در لجستیک زمینی و مهندسی خطوط لوله، واقعیت‌های اساسی جغرافیای جهانی بدون تغییر باقی مانده‌اند. تنگه مالاکا به عنوان یادآوری آشکار عمل می‌کند که اقتصاد مدرن و به هم پیوسته جهانی هنوز به طور کامل به چند آبراهه باریک وابسته است که در برابر هوس‌های ژئوپلیتیک، آب و هوا و خطای انسانی آسیب‌پذیرند.[4]