توافق آمریکا و ایران برای بازگشایی تنگه هرمز، پایان دادن به چهار ماه انسداد تجارت جهانی

پس از چهار ماه انسداد فلج‌کننده انرژی جهانی، گزارش‌ها حاکی از آن است که ایالات متحده و ایران برای بازگشایی تنگه هرمز به توافق صلح نهایی رسیده‌اند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز یکشنبه اعلام کرد که این توافق «اکنون کامل شده است» و مجوز بازگشایی فوری و بدون عوارض این آبراه حیاتی و همزمان برچیده شدن محاصره دریایی آمریکا بر بنادر ایران را صادر کرد.[1][6]

این موفقیت دیپلماتیک که با میانجی‌گری سنگین شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، حاصل شد، نزدیک‌ترین نقطه‌ای است که دو کشور به پایان جنگی که در اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، رسیده‌اند. شریف تأیید کرد که این توافق شامل پایان دائمی عملیات نظامی در جبهه‌های متعدد، از جمله آتش‌بس در لبنان است.[3][6]

با این حال، ساعات پایانی مذاکرات با نوسانات زیادی همراه بود. یک حمله نظامی ناگهانی اسرائیل در بیروت صبح روز یکشنبه، امضای توافق را برای مدت کوتاهی به تأخیر انداخت و باعث نارضایتی شدید علنی ترامپ شد. او اظهار داشت که این حمله «همه چیز را به هم ریخت» و روند کار را چند ساعت عقب انداخت. با وجود این اصطکاک، مقامات آمریکایی تأکید می‌کنند که توافق همچنان در مسیر خود قرار دارد.[7]

برای درک اهمیت این توافق، باید به جغرافیای تنگه هرمز نگاه کرد. این آبراه باریک بین خلیج فارس و دریای عمان، حیاتی‌ترین گلوگاه انرژی جهان است. پیش از درگیری، تقریباً ۲۰ درصد از نفت خام دریایی جهان و ۲۰ درصد از گاز طبیعی مایع (LNG) روزانه از آن عبور می‌کرد.[5]

هنگامی که جنگ آمریکا-اسرائیل-ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) با استفاده از مین‌های دریایی، حملات پهپادی و توقیف کشتی‌ها، عملاً تنگه را به روی کشتی‌رانی غربی و متحدان بست. در تلافی، ایالات متحده محاصره دریایی سختی را بر بنادر ایران اعمال کرد. نتیجه، فلج کامل و فوری صادرات انرژی خلیج فارس بود.[1][4]

پیامدهای اقتصاد کلان این محاصره دوگانه، فوری و شدید بود. قیمت نفت خام برنت بین اواخر فوریه و ماه مه ۵۰ درصد افزایش یافت و در ماه مارس به اوج بی‌سابقه ۱۲۶ دلار در هر بشکه رسید. این افزایش، بزرگترین رشد ماهانه در تاریخ بازار جهانی نفت بود و مستقیماً با بحران انرژی دهه ۱۹۷۰ مقایسه شد.[5]

فراتر از نفت خام، توقف صادرات LNG، تولیدکنندگان بزرگی مانند قطر انرژی را مجبور کرد تا وضعیت «فورس ماژور» (شرایط اضطراری) اعلام کنند. بیش از ۱۱ میلیون بشکه در روز نفت خام و میعانات گازی خلیج فارس متوقف شد، در حالی که بازارهای آسیایی – که معمولاً ۷۵ درصد از نفت و ۵۹ درصد از LNG منطقه را دریافت می‌کنند – برای تأمین منابع جایگزین با قیمت‌های بسیار بالا به تکاپو افتادند.

تعطیلی طولانی‌مدت، ناظران اقتصادی جهانی را مجبور کرد تا پیش‌بینی‌های خود را به شدت بازنگری کنند. پیش‌بینی اقتصادی بهار ۲۰۲۶ کمیسیون اروپا، سناریویی را مدل‌سازی کرد که در آن تورم اتحادیه اروپا تا سال ۲۰۲۷ به ۳.۵ درصد افزایش می‌یابد، که تقریباً به طور کامل ناشی از انتقال هزینه‌های بالاتر انرژی بود.[5]

تحلیلگران انرژی در وود مکنزی هشدار دادند که بدون یک راه‌حل سریع، اقتصاد جهانی می‌تواند در سال ۲۰۲۶ تا ۰.۴ درصد منقبض شود، که سومین رکود جهانی قرن را رقم می‌زد. خاورمیانه با انقباض تولید ناخالص داخلی پیش‌بینی شده ۱۰.۷ درصدی مواجه بود، در حالی که آمریکا و چین خود را برای رشد به شدت کندتر آماده می‌کردند.

توافق نهایی شده جدید تلاش می‌کند تا این بمب ساعتی اقتصادی را از طریق مجموعه‌ای از امتیازات همزمان خنثی کند. برای ایالات متحده، اصلی‌ترین تعهد، برداشتن فوری محاصره دریایی بر بنادر ایران است. علاوه بر این، پیش‌نویس‌های فاش شده نشان می‌دهد که این توافق شامل آزادسازی تقریباً ۲۴ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدود شده ایران در خارج از کشور است.[1][4]

در مقابل، ایران موظف است آزادی ناوبری را از طریق تنگه هرمز بازگرداند. آمریکا اصرار کرده است که این بازگشایی باید مطلق و «بدون عوارض» باشد و پیشنهادهای قبلی ایران برای وضع عوارض ترانزیتی پرسود بر کشتی‌رانی تجاری را رد کرده است. علاوه بر این، گزارش شده است که این توافق یک بازه ۶۰ روزه برای مذاکرات مجدد با هدف برچیدن مواد هسته‌ای در ایران تعیین می‌کند.[1][3][4]

برای تهران، کمک اقتصادی نمی‌تواند زودتر از این برسد. ترکیب محاصره دریایی آمریکا و هزینه‌های جنگ، اقتصاد داخلی ایران را به شدت فرسوده کرده است. شهروندان با تورم سرسام‌آور، کاهش ارزش پول ملی و انقباض شدید استانداردهای زندگی مواجه بوده‌اند، که آزادسازی دارایی‌های مسدود شده را به یک پیروزی حیاتی داخلی برای رهبری ایران تبدیل می‌کند.[2]

با وجود خوش‌بینی از واشنگتن و اسلام‌آباد، عدم قطعیت قابل توجهی در مورد اجرای بازگشایی باقی مانده است. رسانه‌های دولتی ایران، از جمله خبرگزاری ایرنا، گزارش‌هایی منتشر کرده‌اند که با روایت آمریکا در تضاد است و اصرار دارند که تهران کنترل حاکمیتی خود بر تنگه را تسلیم نخواهد کرد و ممکن است همچنان تلاش کند عبور و مرور را تنظیم کند.[4]

خود جدول زمانی نیز محل اختلاف بوده است. در حالی که رئیس‌جمهور ترامپ علناً اصرار داشت که توافق امضا شده و تنگه تا روز یکشنبه باز می‌شود، مقامات وزارت خارجه ایران این موضوع را رد کردند و اظهار داشتند که هیچ تصمیم نهایی به طور رسمی تأیید نشده است و از «اصرار غیرعادی» دولت آمریکا بر یک جدول زمانی عجولانه انتقاد کردند.[3][7]

در حالی که تئاتر دیپلماتیک در حال اجراست، بازارهای جهانی نفس خود را حبس کرده‌اند. معامله‌گران انرژی تصاویر ماهواره‌ای خلیج فارس را برای اولین نشانه‌های حرکت تانکرها زیر نظر دارند. اگر این توافق پابرجا بماند و تنگه به آرامی بازگشایی شود، اقتصاددانان انتظار دارند قیمت نفت تا پایان سال به سمت ۸۰ دلار در هر بشکه کاهش یابد و از بدترین سناریوهای رکودی جلوگیری شود.

در نهایت، بازگشایی تنگه هرمز نشان‌دهنده کاهش تنش حیاتی در درگیری‌ای است که تهدید می‌کرد زنجیره‌های تأمین انرژی جهانی را برای همیشه از هم بپاشد. در حالی که دوام سیاسی آتش‌بس آمریکا و ایران شکننده باقی می‌ماند، از سرگیری فوری تجارت دریایی یک خط نجات حیاتی برای اقتصاد جهانی خسته فراهم می‌کند.[3][5]